1 De rol van Religie in de Maatschappij

1.a  Religie & Maatschappij, de zin en de onzin…
Als rationeel mens heb ik zelf grote moeite met geloof en religie maar vooral met de arrogantie van de kerkelijk leiders. Ik ben zelf niet gelovig, voor mij is er geen God, hoewel ik dat net zo min kan aantonen als dat ik kan aantonen dat er wel een zou zijn. Ik ben dus ook geen Atheïst. Hun overtuiging dat zij niet behoeven aan te tonen dat er geen God bestaat vind ik wel een erg gemakkelijke insteek. De macht van de geïnstitutionaliseerde religieuze organisaties op onze maatschappij, maakt dat het mij wel bezig houdt en als ik dan ook nog het fanatisme voel waarmee atheïsten het geloof willen uitbannen wil ik er toch graag vanaf de zijlijn mijn bescheiden visie op geven, dus vandaar dit stukje… Ik hoop dat het ergens aan mag bijdragen…

Geloof en Religie zijn volgens mij, ondanks de vorige alinea, maatschappelijk waardevol. Ik kan me zo voorstellen dat de wereld er duizenden jaren geleden niet echt rooskleurig voorstond. Het recht van de sterkste zonder duidelijke moraal lijkt me niet een ideale insteek voor de samenleving. Ik zie de bijbel daarom als een geniale richtlijn voor een beter leefbare gemeenschap. Wat de werkelijke oorsprong is van alle verhalen die zijn opgetekend en in hoeverre ze de werkelijkheid beschrijven (de bijbel kent niet een onbesproken oorsprong en onderzoek duidt op veel strijdigheden) is voor mij eigenlijk oninteressant omdat ik daar toch de vinger niet achter zal krijgen en omdat die kennis me dan vervolgens nog niet verder helpt. De boeken hielden de mensheid bezig en gaven richting en moraal. Het vooruitzicht van hel en verdoemenis als je deze richtlijnen niet naleeft is evenzo geniaal natuurlijk want het geeft religie de stok om mee te slaan… Geloof heeft misschien dus juist wel een enorme maatschappelijke ontwikkeling mogelijk gemaakt door het menselijk gedrag in een ‘woeste’ samenleving rust en richting te geven. Verder geldt volgens wetenschappelijk onderzoek (USA 2018) dat gelovige mensen significant (bijna 4 jr.) langer leven dan ongelovige mensen. Reden hierbij is natuurlijk dat het zich houden aan richtlijnen (geen drugs, matig of geen alcohol etc. etc.) een veel gezondere mens oplevert dan bandeloos gedrag. Dat lijkt me aannemelijk. Geloof had, maar heeft dus nog steeds, wel een functie en is in haar fundament niet verderfelijk. Het blijft, ethisch gezien, echter de vraag of je deze doelen moet willen bereiken vanuit een religie (waarbij je de bevolking dus niet serieus neemt). Misschien was dit de enige weg om zo ver te komen en dan is het doel misschien verheven boven het middel, maar dat blijft discutabel. Er is de wetenschappelijke overtuiging dat Jezus inderdaad heeft geleefd (het wordt in geschriften ook nergens tegengesproken maar juist vanuit zeer verschillende bronnen bevestigd), dus er is ook wel enig fundament voor het bewonderen van iemand die de wereld verder geholpen schijnt te hebben. Daarnaast zie ik dat geloof veel mensen houvast en/of troost geeft en wie ben ik om daaraan iets te willen veranderen?

De diversiteit aan religies is opvallend. Het bewijst eigenlijk vooral dat de geschriften die de basis vormen voor religies voor vele interpretaties bruikbaar zijn en dat zou dan toch tot enige bescheidenheid of terughoudendheid van de aanhangers van een religie moeten leiden. Enig gevoel van twijfel of hun interpretatie wel de juiste is zou gepast zijn dunkt me, maar helaas… Met veel ‘geschreeuw’ en met de Bijbel in de hand wordt met hel en verdoemenis gedreigd, worden oorlogen gevoerd, anders- of niet-gelovigen verketterd, bleef de aarde heel lang plat en durfden wetenschappers niet te publiceren. Nu nog wordt door sommigen (zelfs binnen onze regering) de evolutie bestreden en heeft God de mens geschapen (hetgeen wetenschappelijk gezien onmogelijk is gezien vanuit genetische diversiteit!). Situaties in het verleden hebben hier dus geen enkel leereffect gehad. Het zich aanmeten van enig recht vanuit een religie blijkt dus niet alleen op voorhand maar ook achteraf, niet gegrond. Aanhangers van religies past tenminste enige bescheidenheid, het geeft ze geen enkel recht naar anderen toe. De ervaringen tot nu toe zou eigenlijk moeten aanzetten tot overweging maar die behoefte blijkt bij gelovigen niet aanwezig.

Ik denk dat je ten aanzien van dit onderwerp Geloof (de persoonlijke overtuiging), Religie (welke stroming past daarbij), Kerkorganisatie (hoe is die geloofsrichting (lokaal) georganiseerd) en Maatschappelijke impact (omgang met de rest van de samenleving) moet onderscheiden. 

1.b Geloof: Geloof wordt veroorzaakt door de natuurlijke drang om zaken te begrijpen of op z’n minst te duiden. Alles moet een plekje krijgen. Toen we als mensheid nog niets van de natuurverschijnselen wisten was er dus een god van de donder, een god voor de… enz… Door de eeuwen heen hebben veel van deze goden het onderspit moeten delven doordat de natuurkunde het mystieke element wegnam en dus de aanleiding was verdwenen. Je zou kunnen zeggen vanuit dit rationele denkbeeld, dat blijven geloven dus dom is. Maar is die redenering zelf wel valide? Dat veel van die vermeende Goden zijn ‘gevallen’ is namelijk niet het bewijs dat er helemaal niets is.

Eigenlijk is alles heel vreemd… We weten niets over het doel van ons bestaan en niets over het fundament, de oorsprong van ons universum. Het enige natuurkundig herleidbare fundament is pure energie, daaruit is alles ontstaan, ook dus alle materie. Sterker nog, wij zelf bestaan uit het stof van geëxplodeerde sterren. Als ik er over nadenk dan rest me slechts de aanname dat het is zoals het is en dat we nooit verder zullen komen in deze zoektocht. De verdere voortgang van de natuurkunde leidt slechts tot een verdere detaillering van de ‘HOE?’ vragen maar leidt niet tot antwoorden op de ‘WAAROM’ vragen. Eén categorie Goden kunnen we waarschijnlijk dus wel afschrijven, namelijk de HOE-Goden omdat daar de natuurkunde al de verklaring geeft of binnenkort gaat geven. Dan blijft er automatisch de categorie WAAROM-Goden over. Waarom leven wij? Trouwens ook “Waarom zou er eigenlijk een God moeten zijn?”. De vragen als “Waarom bestaan wij?” of “Waarom bestaat er überhaupt iets?” zijn voor mijzelf geen aanleiding om hier een God in te zoeken. Als er al een God zou zijn dan is er nog geen antwoord op de vraag “Waarom bestaat er een God? c.q. Welke macht is daarvan dan weer de oorsprong”. Een iteratief probleem… Kortom, het verandert niets aan mijn beeld. Ik kan slechts concluderen dat er in mijn hoofd blijkbaar geen ruimte is voor dergelijke denkbeelden omdat ik er te weinig hersencellen voor heb. Ik verdenk echter ook de rest van de mensheid van ditzelfde gebrek. Onze menselijke geest is niet in staat om hierover toetsbare antwoorden te formuleren, dus blijft het een fantasie waar ik slechts over kan melden dat ik het niet begrijp en dat het dus geen consequenties zou mogen hebben voor de samenleving. Als een God trouwens zou vinden dat het voor mij wel belangrijk is, had ik van ‘het’ wellicht die paar hersencellen extra al wel gekregen om er enig begrip aan te kunnen koppelen. Voor mij is er dus maar één conclusie: Ik maak me er niet druk om, want zelfs als ie er zou zijn, dan kan ie me mijn tekort aan hersencellen toch niet kwalijk nemen? Misschien dat we over enige tijd in staat zijn ons genetisch materiaal zo te bewerken dat we onszelf van meer hersencellen kunnen voorzien zodat we daar wel de vinger achter krijgen maar voorlopig is dit dus niet aan de orde. Ik begrijp dus ook echt niet dat er mensen zijn die op dit punt de wijsheid in pacht menen te hebben, laat staan dat er mensen zijn die denken een legitieme argumentatie te hebben om anderen tot hun geloof te moeten ‘bekeren’!

Ik vind dat het fenomeen religie door haar grote maatschappelijke invloed bij iedereen een serieuze afweging verdient en dat je je eigenlijk niet mag permitteren om in zo’n stroming mee te deinen zonder er gedegen overweging en inlezen aan ten grondslag te laten liggen. Het argument “Omdat ik dat geloof” is zeer ondermaats en voorbehouden aan de zwakkeren van geest dunkt me. Toch kan ik me wel voorstellen dat ook zeer intelligente mensen in een God geloven. Ik denk dat de lokale cultuur/samenleving of historisch perspectief dit dan meestal afdwingt. Als je op een zondagmiddag in de bible-belt aan het fietsen bent en de kerkklokken luiden, dan snap je wat er gebeurt. In “The Time Machine” van H.G. Wells uit 1960 laten de Morlocks op gezette tijden een sirene loeien en daarop lopen vervolgens alle bewoners slaafs naar een grot totdat de sirene weer zwijgt. Dat ‘moet’ is hen van jongs af aan verteld, dus dat doen ze… zonder enige discussie. De mensen die de grot binnengaan komen nooit meer terug ( kannibalisme). Toch is deze actie voor hen geen aanleiding tot ongenoegen. Zo ‘IS’ hun wereld nu eenmaal. Er ontstaat, ook bij zeer intelligente gelovige mensen wellicht een soort schizofrenie. De ratio houdt op waar het geloof begint of de ratio en het geloof krijgen elk een eigen plekje, naast elkaar en kunnen beide tegelijkertijd bestaan. Conflictgebieden worden dus niet gezien of niet op rationaliteit gewogen. Ik stel mezelf op als agnost. Het maakt me niet uit en het boeit me ook niet dus val me er niet mee lastig…

1.c Religie: Ik ben geen Theoloog en ook geen historicus, maar het lijkt me (natte vinger uitspraak, dus pin me er niet op vast) dat vroege religies zijn ontstaan vanuit a) het zelfbeeld van imperfectie (wat staat er boven deze imperfecte mens?) of vanuit b) het niet kunnen verklaren wat er gebeurt en dat dan maar toeschrijven aan een hogere macht of vanuit c) de behoefte aan zingeving van het bestaan. Later kwam daar de uitleg die mensen gaven aan oude geschriften/Bijbelteksten bij. Ze verkondigden hun mening en deden de benodigde marketing om tot grotere gemeenschappen te komen. Nogmaals, ik ben een leek op dit gebied dus ik moet er ook niet langer over fantaseren maar wat me wel van belang lijkt op dit vlak is dat het fundament onder een religie dus zeer uiteenlopend kan zijn en slechts gebaseerd is op individuele (al of niet geconsolideerde) meningen van mensen. Niet op toetsbare harde feiten dus, maar op meningen!

1.d Kerkorganisatie: Deze vervult veelal een zeer zinvolle functie binnen de geloofsgroep, namelijk die van een wederzijdse verantwoordelijkheid. Dat is kostbaar! Vooral in deze tijd waarin we soms onze eigen buren niet meer kennen en iemand rustig vier weken dood in het appartement kan liggen, is zo’n organisatie een ankerpunt voor veel mensen. Vanuit het doel ‘zorgzaam voor elkaar’ is dit dus alleen maar positief en heb ik er niets op tegen. De andere kant van het verhaal is echter de vermeende autoriteit van de kerkleiders die als dictator hun club regeren en die ook ongewenst je privéleven binnendringen. Waar ik echt op stukloop is dat Kerkleiders conclusies menen te kunnen trekken omtrent ‘waarheden’. Zij creëren kaders voor de eigen groep en de ‘kudde’ heeft zich er aan te houden. Deze worden dus in zekere zin monddood slachtoffer van de (vaak conservatieve) dictatuur in de organisatie. Zeker de katholieke kerk (ken ik het best) heeft hier veel last van. Kardinaal Eijk presenteert zich graag als de behoeder van ‘de waarheid’ hetgeen, gezien het voorgaande, dus een leugen is en een grove zelfoverschatting maar in mijn ogen zelfs een misdaad aan de gemeenschap! Waar haalt ie het lef vandaan!


1.e Maatschappelijke impact
: Het lijkt of de kerkleiders nog steeds bezig zijn om als dictator hun kudde te vergroten door andersdenkenden te verketteren. Alle geloofsrichtingen deden dat vroeger en in onze huidige maatschappij is dat inmiddels gelukkig ‘not done’, maar in andere culturen nog aan de orde van de dag! Ik ben zelf nog opgevoed (55jr geleden) met het standpunt dat het Katholicisme de enige ware geloofsrichting was. Ik weet nog dat ik dat als kind heel raar vond. Waren die anderen dan allemaal dom of gek? Op m’n tiende was ik van de onzin hiervan reeds overtuigd maar na een vlucht naar het kleinseminarie (12) wist ik het zeker… 
Als je iets wilt geloven is dat prima. Het is jouw persoonlijke insteek, houd het dus ook persoonlijk en projecteer het niet op anderen. Oordelen over anderen omdat ze zich niet aan jouw dogma’s houden is niet fair, want dat is hun goed recht. Je wilt toch ook niet dat ze jou veroordelen omdat je je niet aan hun dogma’s houdt?  Dogmatisch omgaan met hetgeen een kerkleider roept is dus geen trouw of respect, maar kuddegedrag (niet nadenkend met de meute meelopen) en je mag ook daarop dus best kritisch zijn. ‘De Heer’ heeft je per slot van rekening ook hersens gegeven om zelf na te denken en niet om dat juist niet te doen! De kerkleider die meent dat dit de essentie is van het geloof en dat je die kritische houding om die reden niet mag hebben op dit punt, vind ik een misleider! Hij of zij misbruikt de labielere of zwakkere van geest om de eigen denkbeelden kracht bij te zetten.
Inenten? Misdadig vind ik dat je vanuit je overtuiging wilt voorkomen dat kinderen worden ingeënt. Het argument dat je daarmee op de stoel van God gaat zitten (las het vanmorgen toevallig wederom eens in de krant) is een standpunt dat geen enkel rationeel fundament kent en zelfs in zichzelf bestrijdbaar is. Als een iets te grote groep niet wordt ingeënt dan heeft dit namelijk desastreuze gevolgen voor de gehele samenleving en dus niet alleen voor de niet ingeënte personen! Je brengt dus bewust de gehele gemeenschap in gevaar en gaat daarmee dus ook op de stoel van God zitten! Besef dus dat jouw weigering door diezelfde God dan ook als een misdaad aan de gemeenschap zou kunnen worden aangemerkt.  Als je echt in een God gelooft, besef dan wel dat ie je ook een stel hersens heeft meegegeven om na te denken hoe we elkaar in ons bestaan kunnen helpen om de samenleving te verbeteren c.q. veiliger te maken. Daar hoort inenten volgens alle wetenschappers ook bij!

1.f Religieuze uitingen: Opmerkingen op borden op de Veluwe met een opschrift als “Jezus Leeft!” ervaar ik als  onverstandig (lees: ‘gewoon dom’) en als bewust provocerend voor andersdenkenden. Eigenlijk zou je alle uitingen over je geloofsaanhang, zeker buiten je eigen kring, moeten vermijden (dus liever ook geen keppeltjes, grote baarden, kruisjes of sluiers, klokken luiden e.d.) want met het nadrukkelijk profileren van je identiteit zet je je toch af tegen andersdenkenden.
Het staat je vrij om iets te geloven en je als geloofsgenoten onderling te organiseren en je wilt graag dat de maatschappij deze vrijheden respecteert en er niet aan tornt. Het lijkt me dat dit eveneens betekent dat de geloofsgemeenschap/Kerk respect toont naar diegenen die hier andere overtuigingen zijn toegedaan. Ik kan bijvoorbeeld best begrijpen dat gelovige mensen vloeken als kwetsend ervaren, dus ik vind ook dat je, ook als niet gelovige, niet moet vloeken. Maar een bord (ook op de Veluwe) met de tekst “Vloeken is aangeleerd” getuigt toch niet van veel relativeringskracht, want Geloof is toch ook aangeleerd? Waarom toch dit soort uitingen. Stel dat de Islamiet (zij mogen dat net zo goed als een Christen) een bord maakt op de Veluwe waarop staat “de niet gesluierde vrouw is een hoer” of “de overspelige vrouw moet worden gedood”, dan voelen anderen zich misschien weer gekwetst. Wat schieten wij op met die onzinnige uitlatingen. Laat je (als andersdenkende of als atheïst of Agnost) ook maar niet verleiden tot reacties op dit soort teksten naar de bedenker want degene waartegen je die reactie uit heeft blijkbaar niet de hersens of sociale vrijheid om hier iets mee te kunnen doen, dus dat is op voorhand zinloos! Deze grootste schreeuwers uit ‘de kudde’ hebben de sterkste behoefte aan goede leiding en als die er niet is bepalen zij de wet en dat lijkt me heel slecht voor de samenleving (dus dominee/kerkleider: “Zorg dat die man (de vrouw is in de meeste geloven sowieso ondergeschikt en dus een slachtoffer!) dat bord uit de wei haalt anders ben je zelf geen knip voor de neus waard”). Je begrijpt dat dit bord ook een metafoor is voor alle andere uitingen.

1.g Atheïsme: De overtuiging van Atheïsten (A-Theos = Zonder God)  acht ik van hetzelfde kaliber. “Er is geen God” c.q. er is geen hogere ‘macht’ is namelijk ook een aanname waarvoor elk bewijs ontbreekt, dus volgens mij is ook dit niet echt slim om te beweren. Ik weet dat hierover vele artikelen zijn verschenen waarin een poging wordt gedaan om atheïsme niet als een geloof aan te merken, maar ik heb ze na lezing toch tot hetzelfde kaliber gerekend. De woordspelletjes die hieraan ten grondslag liggen vind ik van een discutabel niveau (dat zal wel een tekortkoming van mijn Bèta achtergrond zijn) dus ze vormen allerminst een bewijs. Waarom is het niet kunnen aantonen van de God van iemand een vrijwaring voor de Atheïst om het bewijs van niet bestaan te behoeven aan te tonen? Dat vind ik wel heel gemakkelijk. Ik respecteer alle denkrichtingen, dus ook het Atheïsme, omdat ze mijn wereldbeeld verruimen maar trek wel mijn eigen conclusies. Het fanatisme van de Atheïst om het geloof uit te bannen begrijp ik donders goed. Ik heb eerder de voordelen benoemd die uit religie kunnen voortvloeien, maar met hetzelfde recht kun je vele grote privé en maatschappelijke nadelen benoemen. Sommigen voelen zich hun leven lang belazerd door de bijbel of de geloofsgemeenschap en vinden religie daarom nu uit den boze. Dat begrijp ik wel als reactie, maar dat is natuurlijk geen evenwichtige eindconclusie. De stelligheid van sommige filosofen dat bewezen is dat er geen God bestaat en dat eenieder die dat tegenspreekt te weinig hersencellen of te weinig opleiding heeft, maakt dat ik hen op dat punt toch graag de spiegel wil voorhouden. Dit soort stelligheden zijn op zich meestal niet erg wijs en worden ook niet unaniem gedeeld onder de eigen beroepsgroep. Van een waterdicht bewijs is dus geen sprake. ik begrijp nu waarom ik vroeger voor wiskunde en natuurkunde heb gekozen in plaats van de andere wetenschappen. Dit betekent niet dat ik ze minacht, maar wel dat ‘bewijs uit de wiskunde’ iets anders is dan de stellige overtuiging van bewijs aan het filosofische front.

1.h Politiek:  Wij hebben in Nederland een grondwet die scheiding bepleit van Kerk en Staat, alsmede de principiële gelijkheid van mensen. Maar helaas, onze grondwet is geen echte wet waar de rechter op kan toetsen. Het is een basisgedachte van waaruit de wetten worden geschreven. Als we zulke politieke kanjers aan het roer hebben zoals een ontwikkeld land verdient, dan zou je toch verwachten dat ze in staat zijn om tenminste de scheiding van religie politiek te bewerkstelligen! In een land als Nederland kan het toch niet meer zo zijn dat de generieke leiding van het land ondergeschikt kan zijn aan een geloof! Zo lang er nog politieke leiders zijn met een geloofsovertuiging, ben ik niet overtuigd van de kwaliteit van de politieke leider. Waarschijnlijk zullen deze zich onmiddellijk ‘bekeren’ zodra er tevéél Islamitische partijen zijn ontstaan… maar misschien is het dan te laat!

Jeroen Teelen 2018