Vrij denken, is dat nog normaal op onze universiteiten?

Schrik gerust! Nederland is in de EU Academic Freedom Index 2024-2025
gezakt naar plek 24 van de 27 EU-lidstaten!

.

Het alarmsignaal

Dat is geen droge statistiek – het is een alarmsignaal. Een waarschuwing dat onze universiteiten hun grootste kracht dreigen te verliezen: de vrijheid om onbevangen en ongebonden te denken, doceren en onderzoeken.

We staan daarmee in een bedenkelijk rijtje met Hongarije, Litouwen en Oostenrijk – landen waar de academische vrijheid onder zware druk staat, vaak door politieke inmenging of overheids-controle op de inhoud. In de hele EU zijn er dus maar drie landen waar het nóg slechter gesteld is met de vrijheid van onderzoek en onderwijs op academisch niveau, dan bij ons.

We spreken afkeurend over staten met een dictatuur en dus een gebrek aan democratie, maar kijken blijkbaar niet in de spiegel? Wie zijn hiervoor verantwoordelijk en waarom gebeurt dit?

De stilte spreekt boekdelen

Mei 2024, Universiteit van Amsterdam. Een hoogleraar sociologie bespreekt de morele en geopolitieke implicaties van de Israëlische bezetting van Palestijns gebied. Na klachten van enkele studenten volgt een “verhelderend gesprek” met het bestuur. De toon is vriendelijk, maar de boodschap glashelder: dit onderwerp ligt gevoelig, het college moet “veilig blijven voor iedereen.”

Een maand later wordt haar vak niet verlengd. Officiele reactie: ‘Toeval’.

Maar signalen uit academische kringen gaven aanleiding tot verder onderzoek. Waarom niet gewoon gemeld wat de oorzaak was? Als je het niet kunt uitleggen had je het dan misschien ook niet moeten doen? Zo’n rechte rug of plausibele verklaring is toch het minst wat je mag verwachten van een universiteitsbestuur?

Dit voorbeeld past trouwens in een bredere context van protesten en bezettingen aan de UvA in 2024, waar discussies over banden met Israëlische instellingen leidden tot klachten over veiligheid en inclusiviteit, zonder dat er sprake was van haatzaaien of integriteitschendingen, waarbij een bestuur natuurlijk wél moet ingrijpen. Alle begrip voor de complexiteit van zulke situaties, maar juist hier geldt een duidelijke scheiding van verantwoordelijkheden. Bestuurders moeten keuzes maken, en mogen daarop ook aangesproken worden.

Signalen uit Nederland én Europa

De trend wordt onderbouwd door harde data en gezaghebbende rapporten:

1. EU Academic Freedom Index (2024-2025) – Nederland zakt naar de 24e plek van de 27 EU-landen.
2. KNAW (2025) – waarschuwt voor groeiende bestuurlijke druk op wetenschappers, vaak onder het mom van “veiligheid” of “integriteit”.
3. UNESCO-rapport “Een vrije en veilige wetenschap” (mei 2025) – documenteert politieke inmenging, aanpassingen van collegestof en intrekken van budgetten bij “ongewenste” inhoud in meerdere EU-landen.
4. Afscheidsrede Rector  Magnificus prof.dr. Frans A. van Vught over het gevaar van deze glijdende schaal door de academische reputatierace (2004!)

Internationaal is de situatie herkenbaar:

De problemen rond academische vrijheid beperken zich niet tot Nederland. Elders zien we dezelfde dynamiek, maar met verschillende machtscentra:

Politieke druk

Hier gaat het om inmenging die de vrijheid van onderzoek en onderwijs aantast. Voorbeelden:

• Hongarije: directe politieke censuur en verdrijving van universiteiten.
• VS: reputatiedruk door studenten en politieke wispelturigheid in Washington.
• Nederland/EU: beperkingen vanuit bestuur en politiek onder het mom van veiligheid en integriteit.
• Frankrijk/VK: maatschappelijke en politieke druk rond controversiële thema’s.

Dit soort druk is primair beperkend: het dwingt wetenschappers onderwerpen te mijden of aan te passen.

---

Doelgericht onderzoek vanuit de politiek

Dit betreft strategische sturing van onderzoeksfinanciering, meestal vanuit het idee dat de samenleving of economie bepaalde kennis dringend nodig heeft.

• China: staatsprogramma’s die grootschalig investeren in AI, quantum en biotechnologie. Dat is geen “druk” in de zin van censuur, maar wel een beperking van autonomie: onderzoek moet aansluiten bij nationale prioriteiten.
• EU: Horizon Europe en nationale topsectorenbeleid sturen nadrukkelijk op bepaalde thema’s (energie, gezondheid, digitalisering).
• VS: NASA, DARPA en NIH zijn voorbeelden van sterke politieke sturing op onderzoeksdoelen.

Doelgericht onderzoek is niet per se negatief: het kan innovatie versnellen en maatschappelijke impact vergroten. Het risico is echter dat fundamenteel, onverwacht of kritisch onderzoek buiten de boot valt.

Het gebeurt dus overal, maar in Nederland is de bron van de druk wel redelijk uniek.

Bij ons komt de druk namelijk van de universiteitsbesturen zelf – de bureaucratische middenlaag die conflictmijdend is geworden. Bestuurders verwarren conflict met schade en zien publieke intellectuelen liever als ambassadeurs dan als critici, terwijl ze zich juist middels de discussie kunnen onderscheiden! Het probleem zit bij ons dus “van binnenuit” – universiteiten censureren zichzelf. 

De bestuurders:

• zijn conflictmijdend
• vinden reputatie belangrijker dan waarheid?
• sturen docenten aan om controversiële onderwerpen te vermijden
• gedragen zich als risicomanagers in plaats van academische leiders

Wat is er verandert?

Historisch lag de focus van universiteitsbestuurders op het versterken van academische prestaties – en daarmee de reputatie van hun instelling – door te investeren in onderzoek (topwetenschappers, faciliteiten, Nobelprijzen, hoge impactscores) en later ook in onderwijs (studenttevredenheid, accreditatie, rankings). Deze “reputatierace” had vooral tot doel de universiteit in de hoogste regionen van de academische wereld te plaatsen.

Recente ontwikkeling: tegenwoordig lijkt het motief deels verschoven. Niet alleen reputatie in de academische wereld telt, maar ook het vermijden van bestuurlijke risico’s. Bestuurders mijden controversiële discussies of smoren deze vroegtijdig, niet om academische kwaliteit te beschermen, maar om politieke of financiële averij te voorkomen (bijvoorbeeld verlies van overheidsbekostiging, subsidies of reputatieschade in de media). Het resultaat: bestuurders die liever “onder de radar” blijven en intern debat beperken – een vorm van angstig en defensief bestuur.
De academische reputatierace is drijvende kracht achter universiteitsbeleid. Imago-bescherming tegen kritiek, ten koste van academische vrijheid.
Juist dit verschil – tussen reputatie als motor voor academische ambitie en reputatie als schild tegen bestuurlijke druk – vraagt om scherpere aandacht. Waar de eerste variant kan leiden tot investeringen en kwaliteitsverbetering, leidt de tweede tot verschraling van academische vrijheid.

Daarnaast willen bestuurders omwille van het mogelijk verlies van inkomsten (overheidsbekostiging, externe subsidies) en vanwege de angst om politiek in opspraak te komen, kritische discussies uit de weg gaan of zelfs proberen in de kiem te smoren. Dit om zo het risico vermijden dat men zelf bestuurlijk onder druk komt te staan (via media, bepaalde politieke partijen, een ideologische overheidsbeleid a la Trump, etc). Als bestuurlijke strategie probeert men ‘onder de radar’ te blijven en intern de discussie zoveel mogelijk te vermijden.

Van vrijplaats naar bestuurlijke bubbel

Academische vrijheid is historisch ontstaan als schild tegen dicterende machten van buiten zoals kerkelijke en politieke macht. Zonder die vrijheid hadden bijvoorbeeld Copernicus, Galileo, Kepler en Darwin nooit hun inzichten kunnen delen. 

In Nederland is deze vrijheid verankerd in de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW). Maar wetten leven slechts bij de gratie van de cultuur waarin ze wortelen – en die cultuur is sinds de jaren ’90 veranderd.

De managementrevolutie

New Public Management bracht bestuurders uit de wereld van beleid, consultancy en financiën naar de top van universiteiten.

Hun taal: imago, KPI’s (Key Performance Indicators), risicomanagement, stakeholder satisfaction.

In rustige tijden kan dat prima werken. Het is ‘mooi-weer-management’. Maar we leven niet in rustige tijden. Klimaatverandering, geopolitieke verschuivingen, AI-revolutie, demografische transities – dit is een VUCA-wereld: Volatile, Uncertain, Complex, Ambiguous.

In zo’n context is de grootste bedreiging niet dat iemand iets zegt, maar dat niemand meer iets durft te zeggen.

Het dodelijke mechanisme: de strategie van het zachte zwijgen

Er zijn geen zwarte lijsten of officiële verboden. Er is een klimaat waarin docenten vooraf inschatten wat “veilig” is. Gevoelige thema’s – racisme, kolonialisme, Israël/Palestina, genderbeleid – verdwijnen uit de colleges.

Studentenklachten worden soms letterlijk genomen. Dat hun ongemak wordt erkend is goed, maar een universiteit is geen comfortzone: haar taak is juist om studenten te confronteren met ideeën die wringen. Zeker migratieperikelen vergen duidelijkheid naar de studenten. Zij mogen rekenen op een rationele benaderingen en de bijbehorende culturele/historische bakermat. Daar kunnen ze het mee oneens zijn, maar dat is dan wel hún probleem en niet dat van universiteit. Gaan we op voorhand nu onze inzichten ontkennen omwille van hún gemak? Zo nee, dan is wat we nu doen toch intellectuele zelfmoord?

Casus

UvA (2023) – Protesten tegen samenwerkingen met fossiele bedrijven zoals Shell; het bestuur reageerde met verwijzingen naar mogelijke imagoschade, zonder diepgaand inhoudelijk debat over de ethische implicaties.

Coen Vermeeren (TU Delft, 2017) – Organiseerde als hoofd Studium Generale lezingen over controversiële onderwerpen (die hij overigens goed had gedocumenteerd!); dit leidde tot kritiek en een gedwongen afscheid vanwege bestuurlijke druk, zonder transparante inhoudelijke toetsing.

Floris van den Berg (UU, 2024) – Waarschuwt als filosoof voor zelfcensuur in het onderwijs rond gevoelige lesstof, waarbij docenten onderwerpen mijden zonder dat er sprake is van integriteitschending.

Belangrijke constatering: Geen van deze gevallen betrof fraude, haatzaaien, propaganda of structurele onveiligheid – de enige legitieme redenen voor bestuurlijk ingrijpen.

Waarom dit iedereen aangaat

Voor studenten ‍‍

• Je hebt recht op een opleiding die je voorbereidt op een complexe wereld waarin zelfs ‘het gelijk’ een culturele basis kan hebben waarmee je moet leren omgaan.
• Zonder lastige onderwerpen leer je niet omgaan met lastige vraagstukken

Voor de samenleving ️

• Universiteiten zijn onze early warning systems – ze signaleren risico’s en doorbreken zelfgenoegzaamheid
• Als die functie wordt verzwakt, verliezen we ons maatschappelijk kompas

Voor de economie

• Innovatie floreert bij disruptie. Bedrijven als Philips en ASML kwamen voort uit denken buiten de gangbare kaders van dat moment of zelfs tegendraads denken
• Rem daarop, en je ondermijnt je concurrentiekracht

Voor de democratie ️

• Universiteiten laten zien hoe moeilijke gesprekken gevoerd kunnen/moeten worden
• Als zij dit opgeven, waar leren we nog wat democratie in de praktijk betekent?

Rolzuiverheid en verantwoordelijkheid

Besturen moeten voorwaarden scheppen voor vrijheid binnen hun onderzoek en onderwijs en niet zelf de grenzen trekken. Zodra zij inhoudelijk sturen, vervaagt de grens tussen governance en inhoud – met morele én juridische risico’s. Maar deze rolzuiverheid is verloren – ze bemoeien zich ook met inhoud in plaats van alleen met voorwaarden.

Rolzuiverheid betekent:

✅ Wetenschappelijke inhoud: verantwoordelijkheid van wetenschappers en de academische gemeenschap

✅ Bestuurlijke verantwoordelijkheid: veilige, vrije en integere omstandigheden garanderen, dus zonder inhoud te filteren

De historische spiegel

De geschiedenis leert dat vooruitgang vaak ontstaat door tegen de dominante cultuur in te gaan:

• Galileo en het heliocentrisme tegen kerkelijke doctrine.
• Darwin tegen het religieuze scheppingsverhaal.
• Semmelweis met handenwassen tegen medische tradities. Zonder academische vrijheid waren deze doorbraken onmogelijk geweest.
  Bestuurders die nu kiezen voor harmonie boven waarheid, zetten ons op een glijbaan naar intellectuele stagnatie.

De keuze voor onze toekomst

We staan op een kruispunt:

Spreadsheet-universiteiten die reputatie boven waarheid stellen versus Vrijplaatsen waar waarheidsvinding belangrijker is dan comfort

In stormtijd hebben we leiders nodig die koers houden, ook als het schuurt, en die hun bemanning – docenten en studenten – de ruimte geven om te doen waarvoor ze zijn opgeleid: denken, onderzoeken, bevragen.

Vragen die nu gesteld moeten worden

Aan bestuurders:

• Wie bepaalt wat “veilig” is, en op basis waarvan?
• Hoe weegt u reputatie tegen waarheid?
• Herkent u het verschil tussen imago-bescherming en inhoudelijke sturing in uw eigen handelen?

Aan studenten:

• Vraag hoe uw universiteit academische vrijheid waarborgt
• Eis onderwijs dat u uitdaagt

Aan docenten:

• Deel uw ervaringen met de ‘vertrouwenspersoon wetenschappelijke integriteit’.
• Steun collega’s die moeilijke vragen stellen.
• Hebt u ooit onderwerpen gemeden uit angst voor klachten of bestuur?
• Voelt u zich vrij om politiek of maatschappelijk gevoelige thema’s te bespreken?
• Hoe balanceert u pedagogische zorg en intellectuele confrontatie?

Aan de samenleving:

• Zie intellectuele diversiteit als cruciale democratische voorwaarde
• Besef dat dit net zo belangrijk is als biodiversiteit voor onze overleving

Conclusie

Vanuit mijn beperkte zichtveld kan ik als burger alleen pleiten voor wat wezenlijk lijkt voor onze ‘waarheden’ en culturele belangen.

Wetenschap moet vrij mogen denken, onderzoeken en spreken. Alleen zo blijven universiteiten wat ze horen te zijn: bakens van kennis en breed blikveld. Juist waar het schuurt, begint nieuwsgierigheid.

Aanleiding voor deze blog zijn signalen van betrokken docenten en hoogleraren die worstelen met hun positie. Hun verhalen raakten me. Eén van hen vroeg: “Hoe zou jij reageren?” Mijn eerste antwoord was strijdlustig: “Ik zou ze voor de rechter dagen.” Een dergelijke stap zou waarschijnlijk gelijk mijn einde als medewerker betekenen, maar dat risico zou ik bereid zijn te nemen. Als dat niet het geval zou zijn zou ik namelijk zelf vertrekken.

Die reflex is tegelijk begrijpelijk en onbevredigend. Want een wetenschapper mag zich nooit belemmerd voelen door commerciële belangen of politieke druk. Dat gevoel van “we zijn verkeerd bezig” was voor mij de aanleiding om me hierin te verdiepen. Het is aan bestuurders om dit probleem onder ogen te zien en op te lossen – maar wel met respect voor wetenschappelijke vrijheid. Wordt die vrijheid beknot, dan verliezen zij in mijn ogen hun legitimiteit als bestuurders.

Jeroen Teelen
11 augustus 2025