De Nieuwe Schaarsten: Vertrouwen, Aandacht en Energie…
…in een AI-gedreven Wereld

Vervolg op Blog 149: Kennis-schaarste verdwijnt!

Inleiding – Van kennis naar randvoorwaarden

Blog 149 liet zien hoe AI kennis verandert van schaars kapitaal naar een overvloedig goed. Wat eeuwenlang macht, status en inkomen bepaalde – expertise – is nu met een smartphone voor iedereen bereikbaar. Generatieve tools leveren in seconden antwoorden waarvoor vroeger jaren studie of dure adviseurs nodig waren.

Maar elke revolutie schept ook nieuwe schaarste. De agrarische revolutie maakte een einde aan voedselschaarste, maar maakte arbeid schaars. De industriële revolutie nam spierkracht over en verhief kennis tot de nieuwe waarde. De AI-revolutie democratiseert kennis – althans, voor wie toegang heeft tot de technologie – maar legt tegelijk andere tekorten bloot: vertrouwen, aandacht en energie.

Die drie vormen van schaarste zullen gaan bepalen wie er invloed heeft, wie buitengesloten raakt, en hoe we onze samenleving vormgeven.

1. Vertrouwen – de zeldzaamste grondstof

Vroeger wisten we wie te vertrouwen: de professor met titels, de arts met praktijkervaring, de journalist met reputatie, een bekende… Nu kan een taalmodel in enkele seconden een overtuigend antwoord produceren – maar overtuigend is niet hetzelfde als betrouwbaar.

Waarom hallucinaties geen bug zijn

Stel: je vraagt ChatGPT om juridisch advies over je huurcontract. Het antwoord klinkt professioneel, citeert wetsartikelen en geeft concrete stappen. Hoe weet je of het klopt?

Dit dilemma is niet theoretisch:

• In 2023 kregen advocaten in de VS een sanctie van $5.000 (Mata v. Avianca) omdat zij AI-verzonnen jurisprudentie indienden
• Artsen zien AI-diagnoses die plausibel klinken, maar op niet-bestaande studies zijn gebaseerd
• Journalisten publiceren soms “feiten” die AI hallucineerde

Dit zijn geen incidenten, maar structurele kenmerken. De huidige Taalmodellen zijn ontworpen om statistische coherentie te leveren, niet waarheid. De vraag verschuift dus van “Wat is het antwoord?” naar “Wie garandeert de betrouwbaarheid?” Nu zijn er ook genoeg mogelijkheden voor fact-checking, maar dan moet je wel weten hoe je dat moet. Enige ervaring is dus wel van belang. Kortom, domweg het antwoord dat je krijgt vertrouwen, is niet verstandig!

De opkomst van de vertrouwenseconomie

We krijgen nieuwe markten:

• Certificering: welke AI mag beslissen in rechtspraak of zorg?
• Transparantie: kan de bron en redenatie van een model worden getraceerd?
• Aansprakelijkheid: wie betaalt als AI-advies schade veroorzaakt?
• Reputatie: wie staat garant voor betrouwbaarheid – bedrijven, instellingen of netwerken van burgers?

Niet toevallig investeren bedrijven als Anthropic miljarden in constitutional AI, bouwt Scale AI verificatiesystemen en worstelt OpenAI met safety-protocollen. Hun echte concurrentievoordeel is niet de “slimste” AI, maar de meest betrouwbare.

Nederlandse kansen in vertrouwen

In Nederland zien we al interessante ontwikkelingen. Het Nederlands AI Consortium werkt aan betrouwbare AI voor de publieke sector. TNO ontwikkelt methoden om AI-systemen te toetsen. En Nederlandse bedrijven als Booking.com lopen voorop in het transparant maken van algoritmes.

Denk aan de Nederlandse aanpak van internetbanking in de jaren 90: we werden wereldleider door veiligheid centraal te stellen, niet snelheid. We moeten ook niet overdrijven en denken dat we op dit soort gebieden gelijk gelijk het voortouw kunnen nemen natuurlijk. Dit soort ingrijpende ’trendbreuken’ zetten een wereld op z’n kop en dus ook een wereld aan hete werk! Nadenken over waar onze toegevoegde waarde uitzonderlijk in zou kunnen zijn, moet dus heel serieus gebeuren zonder hierbij een te grote broek aan te trekken, want dat kost ons niet alleen heel veel geld, maar ook een veel grotere schaarste, namelijk ‘Vertrouwen’!

Strategieën voor vertrouwen

• Democratische verificatiesystemen: niet alleen bedrijven, maar ook onafhankelijke organisaties en burgers moeten kunnen toetsen
• Europees kwaliteitslabel (EU Certified AI): zoals “Swiss Made” ooit kwaliteit symboliseerde
• Juridische aansprakelijkheid: vertrouwen mag niet vrijblijvend zijn

2. Aandacht – macht in een overprikkelde wereld

AI democratiseert contentcreatie: miljoenen artikelen, video’s en posts ontstaan dagelijks. Maar onze aandacht is eindig. Het resultaat: een oceaan van content die vecht om hetzelfde schaarse goed – jouw focus.

De aandachtsparadox

Je scrollt door je LinkedIn-feed. Welke algoritmes bepalen wat jij over de verkiezingen denkt? Welke AI-gegenereerde posts beïnvloeden je mening over klimaatverandering?

Hoe meer content er is, hoe waardevoller aandacht wordt. Platforms optimaliseren niet voor waarheid, maar voor engagement. Ze willen je aandacht vasthouden en doen dus alles (ook halve- of zelfs on-waarheden verkondigen). Noem het moderne ‘marketingtrucs’ om je maar te blijven binden. Ik wil de marketeers niet tekort doen, maar het belang van de waarheid levert geen geld op, alleen het commerciële resultaat telt. De gevolgen kennen we: polarisatie, verslaving, mentale overbelasting. Diezelfde voorwaarden vinden we ook bij AI. Resultaat wordt beloond en de provider bepaalt wat ‘resultaat’ betekent! Ook hier kan dus ‘waarheid’ in het fundament al ondergeschikt zijn.

• TikTok, YouTube en X bundelen miljarden uren aandacht
• Algoritmes bepalen welk nieuws je ziet – en dus wat je denkt, want ze vormen de basis van j0uw meningen
• In een zee van synthetische content krijgt authenticiteit de hoogste waarde

De nieuwe machtsverhoudingen

In Nederland zien we dit al gebeuren. Nieuwsplatforms als Nu.nl experimenteren met AI-gegenereerde nieuwssamenvatingen. De NPO overweegt AI voor gepersonaliseerde content. Maar wie controleert deze algoritmes? En hoe zorgen we dat ze het Nederlandse publieke debat verrijken in plaats van polariseren?

Curatie als nieuwe superkracht

Ik heb al eens een blog gemaakt over het belang van de juiste vragen stellen en ook Jonathan Ross van Groq voorspelt: “De macht ligt niet bij wie de beste AI bouwt, maar bij wie de juiste vragen stelt en de juiste antwoorden weet te filteren.”

Wie bepaalt welke drie artikelen jij leest over klimaatverandering, bepaalt jouw wereldbeeld. Dat maakt curatie belangrijker dan creatie.

De culturele tegenstroom

Tegelijk groeit verzet:

• De slow web-beweging promoot digitale rust
• Nederlandse bedrijven als Blendle (voor de overname) experimenteerden met kwaliteit boven kwantiteit
• Restaurants in Amsterdam verbieden steeds vaker smartphones
• “Verified human” wordt een verkoopargument, en “made by humans” een luxe label

In een wereld vol synthetische overvloed wordt authenticiteit het nieuwe statussymbool.

Strategieën voor aandacht

• Algoritme-transparantie verplicht stellen
• Publieke digitale ruimtes ontwikkelen zonder commerciële prikkels
• Digitale geletterdheid in onderwijs: leren hoe je je aandacht beheert

3. Energie en rekenkracht – de fysieke schaarste

Achter de schermen van AI schuilt een harde fysieke realiteit: een ongekende honger naar energie en chips.

De energiehonger in cijfers

Elke keer dat je ChatGPT een vraag stelt, verbruikt dat ongeveer zoveel stroom als je magnetron 6 minuten aan laten staan.

De cijfers zijn indrukwekkend:

• Een ChatGPT-query kost circa tien keer meer energie dan een Google-zoekopdracht
• Training van GPT-4 vergde naar schatting 51–62 miljoen kWh elektriciteit, ter waarde van ± $50 miljoen
• AI-datacenters verbruiken nu al 1% van de wereldwijde elektriciteit, mogelijk oplopend tot 8–9% in 2030
• Volgens de IEA kan AI tegen 2030 tot 1,7 gigaton extra CO₂ uitstoten

Nederlandse datacenter-realiteit

In Middenmeer bouwt Microsoft een gigantisch datacenter dat straks meer stroom verbruikt dan heel Alkmaar. Google heeft datacenters in Eemshaven die draaien op Groningse windenergie.

Nederland wordt een van Europa’s datacenter-hotspots – maar hoe zorgen we dat dit duurzaam gebeurt?

Geopolitieke implicaties

• Chipschaarste: TSMC en NVIDIA domineren de productie
• Energie-afhankelijkheid: landen zonder goedkope duurzame energie verliezen terrein
• Datacenter-diplomatie: waar servers staan, bepaalt macht

India investeert massaal in zonne-energie en eigen chipproductie. China domineert cruciale mineralen. De VS heeft de meest geavanceerde technologie. Europa? Dat loopt achter.

Jonathan Ross zegt het ronduit: “Raw compute power – niet ideeën – bepaalt de toekomst van AI, zoals olie vroeger de geopolitiek bepaalde.”

Europa’s strategische keuze

Europa staat voor een cruciale keuze. Accepteren we dat onze AI draait op Amerikaanse en Chinese servers? Of investeren we in eigen infrastructuur?

Nederland heeft unieke troeven: wind op zee levert goedkope groene stroom, ideaal voor datacenters. Maar we moeten wel kiezen: worden we het groene datacenter van Europa, of blijven we afhankelijk van buitenlandse clouds?

Strategieën voor energie en rekenkracht

• Europese investeringen in duurzame datacenters (wind, zon)
• Diversificatie van chipproductie buiten Taiwan
• Energie-efficiënte AI-modellen ontwikkelen

4. Macht en ongelijkheid – wie wint?

De nieuwe elite

De nieuwe elite bestaat niet uit de slimste denkers, maar uit beheerders van de nieuwe schaarsten:

• Compute-kapitalisten: Microsoft, Google, Amazon
• Aandacht-oligarchen: Meta, ByteDance, X
• Vertrouwen-monopolisten: partijen die betrouwbare AI leveren

In Nederland zien we dit al: Booking.com bepaalt welke hotels je ziet, Albert Heijn’s algoritme bepaalt welke producten je krijgt voorgesteld, en ING’s AI bepaalt of je een hypotheek krijgt.

Twee scenario’s voor Nederland

Optimistisch (Vinod Khosla): AI drukt prijzen omlaag, basisdiensten worden goedkoop, er komt ruimte voor creativiteit en zorg. Nederlandse creatieven, zorgverleners en leraren krijgen meer tijd voor wat echt telt: menselijk contact.

Pessimistisch (Mo Gawdat): ongelijkheid explodeert, de middenklasse stort in rond 2027, basisinkomen wordt noodzakelijk om sociale fragmentatie te voorkomen. Nederlandse kenniswerkers zien hun banen verdwijnen, terwijl alleen tech-eigenaren profiteren.

De realiteit? Waarschijnlijk beide tegelijk. In sommige sectoren (content, programmeren) disruptie, in andere (zorg, onderwijs) geleidelijkheid.

5. Nederland en Europa – afhankelijkheid of autonomie?

Europa zit in een spagaat. Sterke waarden (privacy, ethiek), maar zwakke infrastructuur. We reguleren wel, maar bouwen weinig zelf.

Risico: digitale kolonisatie door Amerikaanse en Chinese clouds. Kans: Europa kan vertrouwen exporteren. EU Certified AI kan het nieuwe kwaliteitslabel worden.

Nederlandse troeven

Nederland heeft unieke kansen:

• Duurzame energie: wind op zee, zonneparken – ideaal voor groene AI
• Sterke infrastructuur: Amsterdam Internet Exchange, glasvezelnetwerk
• Talent: Technische Universiteiten, CWI, sterke AI-bedrijven als Adyen, Booking.com, ASML
• Waarden: transparantie, burgerrechten als concurrentievoordeel

Denk aan hoe Nederland ooit de handelshub werd: niet omdat we de grootste waren, maar omdat we betrouwbaar waren.

Europa’s AI-strategie

De keuze is helder: investeren in eigen AI-infrastructuur of blijvende afhankelijkheid accepteren.

Interessant: terwijl de VS en China vechten om AI-dominantie, kan Europa de vertrouwde derde partij worden. Nederlandse banken zijn al wereldleider in veilige digitale betalingen – waarom niet in betrouwbare AI?

6. Toekomstvisies – bubbel of doorbraak?

De experts zijn verdeeld

Sam Altman (OpenAI): verwacht dat AGI routinetaken overneemt; mensen richten zich op creativiteit Jonathan Ross (Groq): niet ideeën maar compute bepaalt de AI-toekomst
Financial Times & The New Yorker: signaleren een productivity paradox – enorme investeringen, beperkt rendementMo Gawdat: zonder herverdelingsbeleid volgt een decennium van turbulentie en ongelijkheid Vinod Khosla: ziet juist deflatie en democratisering van welvaart

Andy Xie’s realisme

Andy Xie (econoom) waarschuwt voor een bubbel: “AI maakt informatie goedkoop, maar een huis in Amsterdam blijft duur.”

Zijn punt: we overschatten digitale transformatie en onderschatten fysieke schaarste. Uiteindelijk bepalen energie, ruimte en materialen wie echt macht heeft.

In Nederland zien we dit al: terwijl AI-startups miljarden ophalen, worden woningen nog steeds onbetaalbaarder.

Ik wil hier bij opmerken dat Xie econoom is en geen AI-expert. AI op dit moment is goed bruikbaar en we kunnen consequenties een beetje overzien. De langere termijnontwikkelingen van AI zijn niet voorspelbaar, zelfs niet meer voor de AI experts. Xie’s analyse komt voort uit zijn economische bril — scherp, maar niet gestoeld op AI-expertise. Zijn waarschuwing is terecht, maar biedt evenmin een antwoord op de bredere cognitieve verschuiving die AGI veroorzaakt. Er ontstaat een nieuwe entiteit die cognitief ver boven de mens zal staan, tenzij we daar nu nog op zouden kunnen ingrijpen…

7. De ultieme schaarste: grip op het onbekende

Roman Yampolskiy stelt dat de échte schaarste pas voelbaar wordt wanneer we Artificial General Intelligence (AGI) naderen. Niet vertrouwen, aandacht of energie – maar controle zelf verdwijnt dan als grondvoorwaarde. In een wereld waarin een systeem bestaat dat slimmer is dan mensen op álle domeinen, is menselijke regie fundamenteel instabiel. Bekijk dit interview met hem en oordeel zelf… Besef hierbij dat vele échte experts dit soort gevaren en scenario’s serieus nemen.

Yampolskiy spreekt van een vorm van kennisvervaging: het moment waarop we niet alleen niet meer weten wat een superintelligente AI gaat doen, maar ook niet meer kunnen begrijpen hoe of waarom het die keuzes maakt.’: het moment waarop we niet alleen het gedrag van AGI niet meer kunnen voorspellen, maar ook het vermogen verliezen om te begrijpen waarom iets gebeurt. Onze instituties – politiek, recht, wetenschap – zijn gebaseerd op menselijk begrip en controle. Die kaders verdwijnen zodra de intelligentie waarmee we werken buiten onze cognitieve bandbreedte valt.

De implicaties zijn niet alleen technologisch, maar existentieel:

– Hoe behoud je democratisch gezag als een AGI beter beleid kan ontwerpen dan elke minister?
– Wat blijft er over van publieke moraal als AI beter dan wij kan beargumenteren wat ‘juist’ is?
– En hoe behoud je betekenis in werk, onderwijs of cultuur als AI alle menselijke competenties overtreft?

Volgens Yampolskiy is de cruciale fout om te denken dat veiligheid een technisch vraagstuk is. In plaats daarvan moeten we ervan uitgaan dat mislukking waarschijnlijk is, en systemen ontwerpen met ‘ingebouwde zelfbeperking’: tripwires, containment-zones, cognitieve zandbakken. Niet om de superintelligentie te beheersen, maar om te zorgen dat ze ons domein niet verlaat.

Zo bekeken, wordt de grootste schaarste niet energie of aandacht – maar bescheidenheid. De bereidheid om te erkennen dat de mens straks níet meer centraal staat. En de moed om dáárop beleid te maken, voordat het te laat is.

Slot – De kernvraag

Misschien is Roman Yampolskiy’s nachtmerriescenario teveel van het slechte, maar kunnen we tóch naar een beheersbaar scenario…

Als kennis overvloedig is, maar vertrouwen, aandacht en energie schaars blijven, dan bepalen deze nieuwe schaarsten wie wint en wie verliest.

Drie strategische keuzes voor Nederland – concreet gemaakt

De AI-revolutie dwingt ons tot drie onvermijdelijke keuzes. Geen abstracte vergezichten, maar concrete knopen die we binnen enkele jaren moeten doorhakken:

1. Vertrouwen

Laten we Big Tech bepalen wat betrouwbaar is, of bouwen we aan publieke waarborgsystemen?

Zonder onafhankelijke toetsing groeit de macht van gesloten modellen, en verdwijnt transparantie uit het publieke domein.
Concrete keuze: investeren we in een Europees AI-keurmerk, publieke toetslabs en wetgeving voor aansprakelijkheid van AI-uitvoer?

2. Aandacht

Accepteren we dat algoritmes onze meningsvorming sturen, of herstellen we menselijke regie?

In een wereld vol synthetische content is het niet de zender die telt, maar de filter.
Concrete keuze: verplichten we algoritme-transparantie, bevorderen we AI-vrije publieke ruimtes en integreren we digitale geletterdheid in álle niveaus van het onderwijs?

3. Energie

Blijven we afhankelijk van buitenlandse AI-infrastructuur, of bouwen we groene autonomie op eigen bodem?

AI draait op stroom. Wie de stekker beheert, beheert de macht.
Concrete keuze: maken we werk van duurzame datacenters, vergroening van compute en strategische chipproductie binnen Europa?

De Nederlandse kans – van handelsland naar AI-hub

Nederland kan voorop lopen in betrouwbare, duurzame AI. Zoals we ooit een handelsnatie werden door betrouwbaarheid en logistiek, kunnen we nu een AI-hub worden door transparantie, energie-efficiëntie en maatschappelijke verantwoordelijkheid te combineren.

De vraag is niet langer wat je weet, maar wie je vertrouwt, hoe je filtert en welke energie je benut.

We hoeven de toekomst niet te voorspellen – maar we moeten haar wél vormgeven. De pen ligt klaar. Wie durft te schrijven?

Strategische Tabel: De Nieuwe Schaarste

Nederland heeft een unieke positie én redelijk unieke ervaring door haar omvang, pluriformiteit, infrastructuur en rol in een veel bredere internationale samenleving. Ze kan daarmee ook een van de landen zijn die bepaalt wat er geschreven wordt. Nut die positie ‘slim’ uit.

 

Jeroen Teelen en ChatGPT4o !

16 september 2025

 

Bronnen (selectie):

• World Economic Forum – Future of Jobs Report 2025
  https://www.weforum.org/publications/the-future-of-jobs-report-2025/
• McKinsey – The Economic Potential of Generative AI
  tps://www.mckinsey.com/capabilities/mckinsey-digital/our-insights/the-economic-potential-of-generative-ai-the-next-productivity-frontierMcKinsey & Company
  
• Stanford – AI Index Report 2025
  https://hai.stanford.edu/ai-index/2025-ai-index-report Stanford HAI
  PDF: https://hai-production.s3.amazonaws.com/files/hai_ai_index_report_2025.pdf Hai Production
  
  Verder
• Financial Times / The New Yorker – AI Productivity Paradox
• International Energy Agency (IEA) – AI & Energy
• Andy Xie – The AI Bubble
• Jonathan Ross (Groq) – Compute is King
• Sam Altman (OpenAI) – AGI and the Future of Work
• Mo Gawdat – AI’s Decade of Turbulence
• Vinod Khosla – Deflation and Redistribution via AI