Oftewel; “Gooien we onze cultuur overboord en is dat verstandig?”

Is culturele tolerantie nog houdbaar zonder ‘wederkerigheid’?

Wat Hofhuis (NRC) terecht opmerkt, maar niemand hardop zegt!

Een ongemakkelijke – en onverantwoorde – stilte van politiek en beleid.

Er lijkt een opvallende stilte te heersen in politiek en beleid over een fundamenteel spanningsveld: culturele tolerantie: moet dat van één kant komen of is er eigenlijk iets anders aan de hand?

Wat er gebeurt

Neem de viering van 750 jaar Amsterdam. Basisschoolleerlingen ontvingen een kleurrijk boekje over de stad. Holi Phagwa stond erin. Keti Koti ook. Eid al-Fitr werd feestelijk toegelicht. Maar Sinterklaas? Kerst? Koningsdag? Geen spoor. Alsof de stad vergeten was wie haar gevormd heeft.

En dan het hoofddoekje van Kamerlid Isma Lahla: “Een mooie uiting van inclusiviteit,” aldus burgemeester Halsema. Een opmerking die misschien goed bedoeld is, maar bij mij vragen oproept. Zijn dit zorgvuldig afgewogen woorden, of vooral symbolische gebaren, ingegeven door het verlangen om politiek correct te scoren? Zulke politieke keuzes voelen voor mij als onverstandig op de korte termijn en zelfs risicovol voor de langere termijn als het gaat om de maatschappelijke stabiliteit. Ik denk dat velen zich zullen herkennen in de bron van die gevoelens.

De anekdotes zijn geen incidenten

Dit stelt ook Steije Hofhuis in een vlijmscherp opiniestuk in NRC (19 september 2025). Volgens hem voert Nederland een sociaal experiment uit dat zijn weerga niet kent: structurele immigratie zonder heldere grenzen, nauwelijks eisen aan culturele aanpassing, en een elite die de nationale cultuur structureel relativeert of zelfs ontmantelt.
De gevestigde bevolking? Weggezet als obstakel. De migrant? Begeleid, ontzien en aangemoedigd in cultuurbehoud – ook als dat frictie oplevert. Dat kan misschien achteraf heel slim blijken, maar je moet het ook nú op z’n minst dan ook heel goed kunnen uitleggen aan de huidige bevolking.

Zelf vind ik dat de wereld van iedereen is, en dat mensen in onveilige situaties bescherming verdienen, maar… Oprechte asielzoekers moeten zo goed mogelijk geholpen worden, zonder aarzeling en ook de gelukzoekers begrijp ik natuurlijk wel, maar daar geldt toch een andere afweging. Als we ze allemaal over een kam scheren is er misschien een probleempje opgelost maar een probleem bijgekomen. Grote aantallen migranten vragen ook grote maatschappelijke inspanning.

In dat verband stel ik mij weleens de vraag hoe een land als Iran zou reageren op een massale instroom van Europeanen die zich nauwelijks aanpassen en hun eigen waarden dominant uitdragen. Dat zou waarschijnlijk tot forse frictie leiden – niet omdat er waarden ‘fout’ zijn, maar domweg omdat ze niet passen in de dominante cultuur.

Omgekeerd zie ik dergelijke frictie in Nederland inmiddels ook ontstaan. In een Nederlandse stad eisten islamitische ouders een verbod op varkensvlees op een basisschool. Gelukkig wist de burgemeester hierop verstandig (in mijn ogen dan) te reageren.  Martin Staelens schreef er dit scherpe stukje over….

Cultuurverandering verloopt beter via geleidelijke, organische processen

dan via top-down beleidsingrepen of publieke gebaren. Niet omdat het ene moreel superieur is aan het andere, maar omdat samenleven vraagt om stabiliteit, continuïteit en wederzijds respect.

Het lijkt er echter op dat overheden óf andere inzichten hanteren (zonder die expliciet te maken), óf dat er bestuurlijke aarzeling is om heldere grenzen te stellen. De historische Nederlandse tolerantie is nooit vrijblijvend geweest – ze ging gepaard met duidelijke kaders.

Wederkerigheid betekent in dit debat

géén eis tot assimilatie, maar wel een wederzijdse verplichting. Migranten erkennen en respecteren de basisprincipes van de rechtsstaat – zoals individuele vrijheden, scheiding van kerk en staat, en gendergelijkheid – onze basiswaarden,  als bindende spelregels. De ontvangende samenleving zet zich in om uitsluiting te bestrijden in onderwijs, werk, huisvesting en publieke dienstverlening. Alleen als deze verplichtingen aan beide zijden toetsbaar zijn, is wederkerigheid geloofwaardig.

Natuurlijk verdienen ook de positieve bijdragen van migratie aandacht, zoals economische groei via arbeid en innovatie, verrijking van culturele diversiteit. De kernvraag ligt dan ook niet in migratie op zich, maar in het ontbreken van structurele wederkerigheid. Zijn wij het land geworden dat zich aanpast aan iedereen die binnenkomt? Of mogen we ook van nieuwkomers iets terugverwachten – in het belang van een houdbare toekomst voor iedereen?

In deze blog aandacht voor die vraag: historisch, sociaal, religieus, juridisch, economisch en bestuurlijk. Aan de hand van Hofhuis’ scherpe analyse en aanvullende bronnen doorgronden wat culturele tolerantie vandaag nog betekent – en waar de grenzen daarvan liggen.

Wat is onze Nederlandse cultuur eigenlijk?

Een belangrijke – en ongemakkelijke – vraag. Want juist het ontbreken van een scherp, gedeeld antwoord op “Wat is onze Nederlandse cultuur eigenlijk?” maakt het debat over integratie, identiteit en wederkerigheid zo stroperig. De Nederlandse cultuur is geen etnische identiteit, maar een geheel van seculiere instituties, individuele vrijheden en gedeelde gedragsnormen. Misschien is de eenvoudige aanduiding “Wat mensen geloven of eten mag verschillen – maar wat we dóen en tolereren binnen het publieke domein moet begrensd en wederkerig zijn”, een redelijk gepast antwoord in dit kader.

1. De historische mythe van ‘spontane integratie’

Het standaardverhaal luidt: migratie is van alle tijden, integratie gaat vanzelf. Maar Hofhuis toont overtuigend aan dat dit een selectieve lezing van de geschiedenis is.

In Amsterdam (17e eeuw) werden Joodse immigranten pas na ‘voorbeeldig gedrag’ toegelaten tot religieuze gebouwen, mochten ze geen seksuele relaties aangaan met christelijke vrouwen en was kritiek op het christendom verboden. Duitse lutheranen werden uitgezet als ze het calvinisme bekritiseerden. In de VS werd begin 20e eeuw “Americanization” staatsbeleid: Duitsers moesten hun taal opgeven, boeken verbranden en zich patriottisch gedragen.

➤ Zie bijvoorbeeld: blog #99 – “De Nederlandse tolerantie onder druk”, waarin wordt uitgelegd hoe historisch aanpassingsbeleid als functionele integratiesturing werkte, zonder etnische uitsluiting.“Hoe Amsterdam zijn identiteit verliest zonder dat iemand protesteert” – waarin werd uitgelegd hoe historisch aanpassingsbeleid als functionele integratiesturing werkte, zonder etnische uitsluiting.

Tegelijk zijn er hedendaagse voorbeelden van migratie waarbij strakke eisen nauwelijks nodig zijn. Zo tonen groepen als Polen en Bulgaren aan dat economische noodzaak en arbeidsintegratie ook zonder expliciet cultuurbeleid kunnen leiden tot functionele integratie (zie IBO-rapport Arbeidsmigratie, 2025).

➤ Historicus Leo Lucassen benadrukt (o.a. in een LinkedIn-essay over Hofhuis) dat migratiebeheer nodig is, maar dat angstretoriek averechts werkt. Juist het ontbreken van strategisch beleid vergroot frictie (duidelijkheid voorkomt groeiende onzekerheid en grensverleggende aspiraties, het is geen afwijzing van anderen, maar bescherming van de stabiliteit van de gehele samenleving).

Historische samenlevingen maakten dus onderscheid tussen tolerantie als houding en aanpassing als voorwaarde. Vandaag wordt die wisselwerking vaak genegeerd – met als gevolg culturele frictie zonder sturing.

2. De onzichtbare groep: gevestigde Nederlanders

De integratiefocus ligt bijna uitsluitend op nieuwkomers: taalonderwijs, woningtoewijzing, cultuursubsidies. Maar wat met de gevestigde bevolking, die de instituties en sociale orde draagt?

De WRR (2020) toont aan dat stijgende migratiecorrelatie leidt tot afnemend thuisgevoel en minder sociale cohesie. In buurten met hoge migratiedichtheid is het onderlinge vertrouwen lager, aldus het SCP (2019). De nieuwste editie van Samenleven in de toekomst (SCP, 2024) nuanceert dit: sociale cohesie is niet structureel gedaald, maar fragiel en afhankelijk van de aard van contacten. Negatieve interacties verlagen vertrouwen sneller dan diversiteit op zich.

➤ Zie ook hier: blog 99 , waarin wordt gesteld dat het verdwijnen van culturele representatie in het publieke domein een moreel vacuüm creëert. “Het verdwijnen van culturele representatie in het publieke domein creëert een moreel vacuüm.” De meerderheid wordt gedwongen tot neutraliteit; minderheden mogen uitbundig zichtbaar zijn.

➤ Voorbeeld: in Utrecht werd de sinterklaasintocht geschrapt uit gemeentelijke promotie, terwijl er wél actieve promotie was van het Suikerfeest en Diwali via stadsposters (Gemeente Utrecht, 2023).

Een vergelijking per regio toont verschillen: in Rotterdam en Amsterdam blijkt dat integratiebeleid op buurtniveau – zoals gezamenlijke feestdagen, taalcoaching en buurtinitiatieven – cohesie juist kan versterken. Buiten de grote steden is juist sprake van vervreemding door gebrek aan regie en dialoog.

Gevolg: De latente boosheid zit niet in de diversiteit, maar in de scheve verdeling van aandacht en bescherming en de structurele asymmetrie in culturele zichtbaarheid en beleidsrespons.

3. Tolerantie zonder grens is geen deugd

Hofhuis stelt het scherp: een open samenleving die haar grenzen niet beschermt, ondergraaft zichzelf. Tolerantie is pas moreel houdbaar als ze wederkerig is.

a. Religieuze intolerantie als importprobleem

In Amsterdam-Zuidoost voelde 42% van de LHBTI-jongeren zich in 2024 onveilig binnen de eigen gemeenschap (Movisie, 2024). Landelijk is dit cijfer gedaald door educatie en zichtbaarheid, maar in sommige gesloten gemeenschappen blijft het structureel hoog. Ex-moslims zoeken bescherming bij humanistische organisaties wegens dreiging van familie of buurt. In 2022 gaf Amnesty Nederland aan dat afvalligheid uit de islam in sommige migrantengemeenschappen leidt tot sociale uitsluiting of geweld.

Tegelijk groeit het aantal progressieve moslimgemeenschappen. Ahmadiyya-organisaties, liberale imams en moslima-netwerken in Amsterdam en Rotterdam pleiten expliciet voor gendergelijkheid en democratische rechten. Deze groepen verdienen expliciete steun in beleid, onderwijs en media.

➤ Zie ook: blog 108 – “Wanneer religie schuurt met democratie”, waarin ik beschrijf waarom vrijheid van godsdienst niet mag dienen als vrijbrief voor structurele onderdrukking binnen migrantengemeenschappen. “Vrijheid van godsdienst is geen vrijbrief voor onderdrukking.“”*

b. Zelfcensuur in media en onderwijs

Cartoons over religie verdwijnen uit schoolboeken (NRC, 2023). Scholen mijden Sinterklaas of kerstversiering om ‘inclusief’ te zijn, maar bieden wél ruimte voor iftar, Eid-feesten of Ramadan-informatie.

➤ Voorbeeld: een basisschool in Almere annuleerde een kerstviering in 2022 na klachten over “onveiligheid voor moslimleerlingen”, terwijl het Suikerfeest eerder dat jaar uitgebreid werd gevierd met ouders en docenten.

Toch zijn er ook scholen waar dit wél werkt. In Den Haag worden ‘gemengde feestmomenten’ georganiseerd waarbij kinderen leren over meerdere tradities, mét wederzijdse uitleg en herkenning. Positieve voorbeelden als deze worden zelden in beleid gemodelleerd.

c. Internationale druk, lokale impact

Onderzoek van Nieuwsuur (2023) toonde hoe Turkse Diyanet-imams politieke propaganda verspreiden binnen Nederlandse moskeeën. In Den Haag werden in 2021 jongeren onder druk gezet om te protesteren tegen lhbti-lespakketten — georganiseerd via moskeekanalen met buitenlandse financiering.

Sindsdien wordt in EU-verband gewerkt aan richtlijnen voor transparantie en financiering, gebaseerd op Oostenrijkse wetgeving uit 2017. Deze discussie krijgt navolging in de Europese Commissie via initiatieven als het EU Action Plan on Integration and Inclusion (2022–2027).

4. Geen assimilatie, wél culturele duidelijkheid

Zoals Hofhuis stelt: “Nederlandse cultuur verdient bescherming, niet omdat ze superieur is, maar omdat dit toevallig Nederland is.” Het beschermen van bijvoorbeeld de Turkse cultuur is natuurlijk even belangrijk, maar dan in Turkije, enzovoorts…

➤ Dat is géén pleidooi voor assimilatie, maar een oproep tot structurele duidelijkheid en intussen zullen al die culturen wel assimileren (entropy), maar het uitgangspunt is dan ook duidelijk. Een gast past zich aan…

Succesvolle integratievoorbeelden zoals Iraniërs, Chinezen of Vietnamezen tonen: wanneer culturele kaders helder zijn, ontstaat adaptatie vanzelf. Deze groepen kregen zelden gesubsidieerd cultuurbehoud, maar wel heldere spelregels.

Cruciaal is het onderscheid tussen:

• Religie als identiteit (legitiem)
• Religie als politieke ideologie die rechtsstatelijke kaders ondermijnt (onaanvaardbaar)

Deze grens is juridisch wél te trekken: via antidiscriminatiewetgeving, onderwijsregels en het subsidierecht. Maar politiek wordt dit vaak vermeden uit electorale voorzichtigheid.

5. Democratische zelfverdediging – wat moet er gebeuren?

Op basis van Hofhuis, WRR, SCP vijf voorstellen – aangevuld met haalbaarheidstoets:

a. Veranker het Nederlands actief

Taalverwerving als voorwaarde voor toegang tot sociale rechten. Ik ben altijd een groot voorstander geweest van Engelstalig hoger onderwijs. Dit, omdat de wereld globaliseert en dat begint het eerst aan de kant van onderzoek en de top van organisaties. Dat neemt niet weg dat we voor die studies die hieraan niet direct bijdragen ook gewoon Nederlandstalig onderwijs kunnen geven. Universiteiten verplichten tot tweetaligheid, primair en secundair afhankelijk van de studierichting, doel en studentenpopulatie. En Gemeentelijke informatie primair in het Nederlands en secundair Engels

b. Bescherm seculiere instituties

Schrap religieuze uitzonderingen in wetgeving (zoals artikel 23). Religie mag geen reden zijn voor rechtsongelijkheid in scholen, zorg of welzijn en dat moet gelijk helder zijn voor eenieder die hier binnenkomt. Vergelijkbaar met Franse laïcité. ➤ Haalbaarheid: vraagt grondwetswijziging of nadere wetgeving; politiek gevoelig maar niet onmogelijk. Zie ook mijn blog 75 over een striktere scheiding tussen kerk en staat

c. Herstel culturele representatie

Stimuleer zichtbaarheid van nationale tradities (Kerst, Koningsdag, Sinterklaas) in onderwijs en publieke communicatie. Maak culturele meerderheid weer zichtbaar zonder exclusiviteit natuurlijk, maar ruil haar niet zomaar in.

d. Toets migratie op culturele verenigbaarheid

Voer een culturele fit-indicator in zoals in Canada. Koppel verblijfsrecht aan naleving van seculiere kernwaarden zoals seksuele vrijheid en meningsuiting. Schend je die: verblijfsrecht vervalt. ➤ Haalbaarheid: juridisch mogelijk binnen EU en EVRM als proportionaliteit en transparantie gewaarborgd zijn.

e. Reguleer buitenlandse religieuze invloed

Toezicht op buitenlandse financiering, Diyanet-uitzendingen beperken, en transparantie eisen van religieuze instellingen, ook binnen onze eigen samenleving, want anders verliezen we onze geloofwaardigheid terecht! Vergelijkbaar met Oostenrijkse wetgeving sinds 2017. ➤ Haalbaarheid: wordt voorbereid in EU-context; vereist coördinatie met Brussel.

f. Investeer in dialoogplatforms

Faciliteer burgerdialogen, onderwijsinterventies en buurtfora waarin culturele normen besproken kunnen worden, zoals aanbevolen door WRR en het IBO-rapport Arbeidsmigratie (2025). ➤ Haalbaarheid: relatief goedkoop en bestuurlijk laagdrempelig, mits onafhankelijk opgezet.

Slot: cultuur is geen buffet

Nederland is geen multicultureel restaurant waar iedereen à la carte leeft op basis van rechten, zonder gedeelde plichten. Cultuur is de dragende kracht onder onze instituties. Zonder gedeeld cultureel kader (per definitie seculier) wankelt de democratie.

Hofhuis’ analyse maakt pijnlijk duidelijk: tolerantie werkt alleen als ze wederkerig is. Niet als moreel ornament, maar als sociaal contract. Zonder die wederkerigheid verwordt tolerantie tot overgave. Vrijheid vereist nu eenmaal grenzen. Niet om andere uit te sluiten, maar ter bescherming van het fundament onder onze samenleving.

 

Jeroen Teelen

23 september 2025