Wordt nog aan gewerkt

 

Markt: AI tot Commodity Én Concentratie Tegelijk

De Verschuiving

In de vorige twee delen van deze serie kwam naar voren hoe beleid en afweging de AI-ontwikkeling sturen, en hoe transparantie een nieuwe machtsfactor wordt. Maar er is een fundamentelere vraag die daaronder ligt: Wie bezit eigenlijk de infrastructuur waarop dit alles draait?

2025 laat een merkwaardige verschuiving zien: AI-software wordt spotgoedkoop en overal beschikbaar, terwijl tegelijkertijd de controle over AI-infrastructuur in steeds minder handen komt.

Dit is geen toeval. Dit is een patroon dat we eerder hebben gezien bij het internet zelf. En het bepaalt wie straks de digitale toekomst bestuurt.

Deel 1: De Commoditisering – Kleine Modellen als Omslagpunt

Het Amerikaanse bedrijf Anthropic heeft met Claude 3.5 Haiku iets opmerkelijks bewezen: je hebt geen serverpark ter grootte van een voetbalveld meer nodig om complexe taalmodellen te draaien. Haiku is snel, zuinig met resources, en kost een fractie van wat de zwaardere modellen vragen. Vrijwel elk nieuw product of dienst begint als ‘nieuwtje’ en eindigt als ‘commodity’ (overal toegankelijk tegen een heel redelijke prijs). Zo ook AI op termijn – en de eerste stappen worden nu al gezet.

En het opmerkelijke is: voor het overgrote deel van de dagelijkse taken presteert Haiku vergelijkbaar met zijn veel duurdere grote broers.

Dit is geen technisch snufje maar een omslag in de markt. Haiku is goedkoper omdat het kleiner is – de 80/20-regel van AI-taken. Denk hierbij aan: teksten samenvatten, e-mails schrijven, code uitleggen, informatie opzoeken en ordenen, simpele vertalingen en basisvragen beantwoorden. Het is een gespecialiseerd model, geoptimaliseerd voor de meest voorkomende taken, terwijl de grote modellen gebouwd zijn voor élke denkbare taak – ook de zeldzame en extreme.

Dit Betekent:

Ten eerste: AI wordt breed toegankelijk.

Scholen kunnen nu AI-assistenten inzetten zonder hun IT-budget op te blazen. Het MKB kan meedoen zonder externe investeerders. Gemeenten kunnen experimenteren zonder miljoenen uit te geven.

Ten tweede: De use-cases exploderen.

Van het automatisch transcriberen (omzetten van audio-gesprekken in tekst) van bijvoorbeeld gemeenteraadsvergaderingen tot het helpen van dyslectische leerlingen. Van het analyseren van klantvragen bij de bakker op de hoek tot het optimaliseren van de planning in het buurthuis.

Ten derde: De prijsmodellen staan onder druk.

Waarom zou je nog tien keer zoveel betalen voor marginaal betere prestaties? De race to the bottom is begonnen.

Het Commoditiseringspatroon

Dit patroon is oud. We kennen het van radio’s, televisies, computers, LED-lampen, 4K-schermen en zelfs, lang gelden, van de aardappel! Wat ooit exclusief en duur was, wordt gemeengoed en bijna gratis.

In zekere zin is dit democratisering. AI is niet langer het exclusieve domein van Silicon Valley-giganten met miljarden op de bank. Het wordt een publiek gereedschap, beschikbaar voor iedereen met een internetverbinding.

Maar… Terwijl AI-software commoditeit wordt, gebeurt er iets fundamenteel tegengesteld met de hardware waarop die software draait. En die ontwikkeling is misschien nog wel belangrijker.

Deel 2: De Concentratie – Wie Bepaalt de Regels?

De Nieuwe Poortwachters

Terwijl AI-software steeds toegankelijker wordt, ontstaat achter de schermen een nieuwe klasse van poortwachters. Niet de poortwachters van software, maar de poortwachters van hardware en infrastructuur.

De feiten:

• OpenAI werkt samen met Broadcom en TSMC aan volledig op maat gemaakte chips
• Google heeft zijn eigen Tensor Processing Units
• Amazon ontwikkelt Trainium en Inferentia chips
• Microsoft investeert in eigen AI-accelerators
• Meta bouwt eigen datacenter-infrastructuur

Dit gaat niet alleen over onafhankelijkheid van NVIDIA (hoewel dat zeker meespeelt). Dit gaat over controle over de hele stack.

Wie Eigen Chips Ontwerpt, Bepaalt Alles

Wie zijn eigen hardware maakt, bepaalt:

• Hoe efficiënt modellen draaien
• Welke functionaliteiten mogelijk zijn
• Wie toegang krijgt tot de nieuwste capaciteiten
• Hoeveel het kost om mee te doen
• Onder welke voorwaarden anderen mogen participeren

Maar chips zijn pas het begin. De volledige stack (alles wat je nodig hebt) vereist:

• Fabricagecapaciteit – en die zit vooral in Taiwan en Zuid-Korea
• Energie – niet zomaar een beetje, maar gigawatts
• Koeling – datacenters produceren enorme hoeveelheden warmte
• Netwerkcapaciteit – al die data moet ergens doorheen
• Fysieke ruimte – niet elke gemeente wil een datacenter

De Geopolitieke Dimensie

Hier wordt het interessant. Taiwan produceert 90% van de geavanceerde chips wereldwijd. Zuid-Korea beheerst de geheugenproductie.

Dit betekent dat de spanningen rond Taiwan niet alleen militair, maar ook digitaal bepalend zijn. Een blokkade van Taiwan is een blokkade van AI-ontwikkeling wereldwijd.

Het risico verschuift dus:

• Van software naar fysieke productie
• Van de cloud naar energie-infrastructuur
• Van schaalbaarheid naar geopolitiek
• Van innovatie naar toegang

Zonder wafers geen chips. Zonder stroom geen datacenters. Zonder vertrouwen geen toeleveringsketens. Zonder diplomatie geen leveringszekerheid.

AI wordt dus ook hardwarepolitiek en infrastructuur wordt invloed.

Deel 3: Waarom Dit Tegelijk Gebeurt

Dit lijkt tegenstrijdig. Hoe kan AI tegelijk democratiseren én centraliseren?

Het antwoord ligt in de lagen van de technologie.

De Scheiding van Lagen

Bovenlaag (applicaties): Hier speelt de commoditisering. Software is eenvoudig te kopiëren, aan te passen, te verspreiden. Concurrentie is groot. Prijzen dalen. Toegang groeit.

Onderlaag (infrastructuur): Hier speelt de concentratie. Hardware is moeilijk te produceren, kapitaalintensief, geopolitiek kwetsbaar. Concurrentie is beperkt. Controle groeit. Macht concentreert.

Dit is niet nieuw. We zagen hetzelfde bij het internet:

• Bovenlaag: Duizenden websites, apps, diensten (democratisch)
• Onderlaag: Handjevol cloudproviders, kabelaars, CDN’s (geconcentreerd)

Bij AI verloopt dit patroon sneller en extremer.

Het Verschil Met Het Internet

Bij het internet duurde het decennia voordat de infrastructuurlaag geconcentreerd raakte. Bij AI gebeurt het in jaren.

Waarom?

• Kapitaalvereisten zijn hoger: een modern AI-datacentrum kost miljarden.
• Expertise is schaarser: je start niet zomaar een chipfabriek.
• Geopolitiek speelt direct mee: chips zijn vanaf dag één strategische goederen (denk aan ASML en de levering van chipmachines aan landen als China).
• Netwerkeffecten zijn sterker: wie de beste chips heeft, trekt de beste ontwikkelaars aan, genereert meer data en kan weer betere chips bouwen.

Het resultaat: snelle commoditisering bovenin, snelle concentratie onderin.

Deel 4: De Onderlaag – Macht en Controle

In de publieke discussie over AI praten we graag over de zichtbare laag. De toepassingen. Wat kan deze tool? Wat lost dit model op? Hoe kunnen we dit inzetten voor een betere wereld?

Maar onder die toepassingenlaag speelt zich een ander spel af. AI-infrastructuur is geen neutraal decor. Het is een systeem vol keuzes, belangen, lobby’s en ongeschreven regels. Een systeem waarin:

• Technische beslissingen politieke consequenties hebben
• Businessmodellen maatschappelijke impact hebben
• Code cultuur wordt
• Toegang macht betekent

We zijn voorbij het punt van “kijk wat er allemaal mogelijk is.” We zijn aanbeland bij “hoe gaan we dit mondiaal organiseren.”

En die vraag is veel complexer, veel politieker, en veel belangrijker dan een pure tech-enthousiasteling zou willen toegeven. Hier spelen dus ook alle varianten van ‘leiderschap vanuit elke cultuur’ een hoofdrol en alle zinnige en onzinnige leiders die de beslissingen kunnen nemen. Kan het nog risicovoller?

Deel 5: Een Praktisch Scenario

Laat me dit concreet maken.

Het Gemeentelijke AI-Dilemma

Stel je voor: jouw gemeente implementeert een AI-assistent voor de publieksbalie. Die assistent draait op Amerikaanse cloud-infrastructuur met Chinese chips, getraind op Europese data, gehost in Ierse datacenters.

Alles werkt perfect. Burgers zijn blij. Ambtenaren zijn ontlast.

Dan gebeurt dit:

Scenario A: Handelssancties De VS scherpt exportrestricties aan. Chinese chips worden geblokkeerd. Je AI-provider moet binnen drie maanden overschakelen op duurdere alternatieven. De kosten verdrievoudigen. Je budget heeft daar geen ruimte voor.

Scenario B: Energiecrisis Europa krijgt een nieuwe energiecrisis. Datacenters krijgen prioriteitsranking. Commerciële AI-diensten vallen onder “niet-essentieel”. Je toegang wordt beperkt tot kantooruren. Je 24/7 publieksdienst valt uiteen.

Scenario C: Geopolitieke Escalatie De spanning rond Taiwan escaleert. TSMC-fabrieken worden geblokkeerd. Chipproductie valt wereldwijd stil. Je AI-provider kan niet upgraden, niet uitbreiden, niet onderhouden. Binnen een jaar draai je op verouderde systemen die niemand meer ondersteunt.

De Vraag

Is jouw ‘lokale’ AI nog wel lokaal?

Of is het een internationale afhankelijkheid die bij de eerste geopolitieke schok in elkaar stort?

Eerder sprak ik al van het belang van de digitale soevereiniteit omtrent onze persoonlijke data (die eigenlijk per land geregeld zou moeten zijn) maar dit is waarom digitale soevereiniteit niet alleen over data of software gaat. Europa kan nog zoveel ChatGPT-klonen bouwen, zonder eigen chipproductie en ontwikkeling van onze eigen ‘ stack’ blijven we afhankelijk van geopolitieke machtsblokken.

De vraag wordt dus: Kunnen we AI blijven gebruiken als de verhoudingen verschuiven?” Zelfs een zekering hiervan op Europees niveau blijft volgens mij gevaarlijk zolang we niet in staat zijn om excessen in de leiding te voorkomen. Denk daarbij aan leiders die in eigen land bepalen hoe/wat ze wel/niet invullen of blokkeren, Eurocommissarissen met key-posities, vetorecht binnen de Europese raad, toedeling van bepaalde ‘kwaliteiten’ aan één land zoals de Ierse Data Protection Commission (DPC). Het besef dat dit afhankelijkheden en onzekerheden met zich meebrengt is een belangrijk punt van aandacht.

Deel 6: Wat Dit Betekent Voor Verschillende Partijen

Voor Beleidsmakers

Stop met alleen naar AI-applicaties kijken. Kijk naar wie de rekencapaciteit beheert. Wie bepaalt de voorwaarden waaronder anderen toegang krijgen? Welke afhankelijkheden creëren we en welke afhankelijkheden accepteren we?

Maak wetgeving niet alleen over risico’s en gevaren. Maak wetgeving over toegang en voorwaarden. Over transparantie en controle. Over eigenaarschap en zeggenschap. Over de infrastructuurlaag, dus niet alleen de toepassingenlaag, maar ook de lagen daaronder.

Investeer in strategische onafhankelijkheid. Een Europese AI-strategie zonder Europese chipproductie is een illusie. Een Nederlandse data-economie zonder eigen datacenter-capaciteit (hele stack) is kwetsbaar. Een lokale digitalisering zonder lokale infrastructuur is een luchtkasteel.

Voor Burgers en Bedrijven

Laat je niet afleiden door “de nieuwste ChatGPT” of “de coolste AI-tool.” Vraag je af: Wie bepaalt of ik hier überhaupt bij kan? Wat gebeurt er als de voorwaarden veranderen? Wat als de prijs omhoog gaat? Wat als de toegang wordt beperkt? Waar draaien mijn berekeningen? Wie heeft toegang tot mijn data? Wat als deze dienst morgen ophoudt te bestaan?

Wees je bewust van de afhankelijkheden die je creëert. Elke AI-tool die je integreert in je workflow is een potentiële bottleneck. Elke dataset die je uploadt is mogelijk nooit meer volledig van jou. Elke kritische functie die je uitbesteedt aan een AI-dienst is een risico als die dienst verdwijnt.

Diversifieer waar mogelijk. Maak je niet volledig afhankelijk van één provider, één cloud, één model. De kosten van vendor lock-in worden pas zichtbaar wanneer het te laat is om te wisselen.

Voor Ontwerpers en Ontwikkelaars

Denk niet in producten, maar in ecosystemen. Jouw briljante nieuwe feature bestaat niet in isolatie. Het bestaat in een web van afhankelijkheden, verwachtingen en verplichtingen. Ontwerp met die realiteit in gedachten.

Bouw niet alleen functionaliteit, maar ook uitlegbaarheid. Niet alleen efficiency, maar ook zeggenschap. Niet alleen innovatie, maar ook controleerbaarheid. Niet alleen wat het kan, maar ook wie bepaalt wat het mag.

Wees transparant over afhankelijkheden. Als jouw applicatie afhankelijk is van specifieke chips, cloud-providers of datacenters — maak dat expliciet. Geef gebruikers de informatie om risico’s in te schatten.

Deel 7: Waarom De AI-Revolutie Saai Is

De AI-revolutie komt niet met veel tam-tam, glimmende reclames of revolutionaire doorbraken die de voorpagina’s halen. Die zijn er natuurlijk wel, maar dat zijn slechts de uitschieters die onze aandacht trekken.

Onder water komt de echte revolutie in de vorm van: saaie vergunningstrajecten voor nieuwe datacenters, technische discussies over stroomvoorziening, onderhandelingen over chipproductie, juridisch getouwtrek over data-eigenaarschap, diplomatiek overleg over exportrestricties, modelversies die net wat zuiniger draaien, prijsaanpassingen die de markt verschuiven.

Dit is niet sexy. Dit haalt geen nieuwsuitzendingen. Maar dit bepaalt wel de toekomst.

Zolang we alleen kijken naar wat AI kan, missen we wie bepaalt wat AI mag. Zolang we alleen discussiëren over ethische kaders, missen we de infrastructurele afhankelijkheden. Zolang we alleen enthousiast zijn over toepassingen, missen we de machtsverschuivingen in de onderlaag.

En wanneer we die wel zien, is het vaak te laat om nog iets te veranderen.

Epiloog: Van “Wow” naar “Wie?”

Wanneer iemand mij de volgende keer een indrukwekkende AI-demo laat zien, vraag ik niet meer “wat kan dit?” maar “wie bepaalt of dit morgen nog werkt?”

Hoeveel stroom kost dit? Waar staan de servers? Wie heeft de data? Wie bepaalt de regels? Wat gebeurt er als het uitvalt? Welke chips draaien dit? Uit welk land komen die chips? Wat als die toegang wordt geblokkeerd?

Dat is de verschuiving die we nu meemaken. Van naïef enthousiasme naar structureel begrip. Van toepassingen naar infrastructuur. Van “wow” naar “wie?”

Tot Slot: De Onderstroom

De werkelijke revolutie speelt zich niet af in de demo’s en de pilots. Die speelt zich af in de onderstroom. In de infrastructuur. In de kabels en sateliet-verbindingen, in de chips en de contracten die bepalen wie mag meedoen in de digitale toekomst.

We bevinden ons in de fase waarin de naïeve periode van AI-ontwikkeling voorbij is. De fase waarin we moeten erkennen dat AI niet langer een tool is, maar infrastructuur.

En zoals met alle infrastructuur geldt: wie het bezit, heeft de macht. Accepteren we dat of gaan we er iets aan doen?

Wat We Kunnen Doen

Voor Europa:

• Investeer in eigen chipproductie (niet over 20 jaar, nu)
• Bouw strategische datacenter-capaciteit op Europese bodem
• Creëer open standaarden voor AI-infrastructuur
• Dwing autonomie af via internationale wetgeving gericht op vrije keuze en continuïteit
• Maak digitale soevereiniteit een kerndoelstelling, niet een bijzaak

Voor Nederland:

• Neem infrastructurele afhankelijkheden mee in risicoanalyses
• Eis transparantie over waar kritische systemen draaien
• Stimuleer lokale alternatieven voor Amerikaanse cloudgiganten
• Maak digitale onafhankelijkheid onderdeel van cybersecurity-beleid

Voor Iedereen:

• Vraag door bij mooie AI-beloften
• Eis helderheid over afhankelijkheden
• Steun initiatieven voor open infrastructuur
• Blijf kritisch op concentratie van macht

De tijd van naïef enthousiasme is voorbij. De tijd van kritisch nadenken over de inrichting van onze digitale toekomst is aangebroken, want wie deze onderstroom beheerst, bepaalt hoe en waar de rivier stroomt.

 

Jeroen Teelen

november 2025

Dit blog maakt deel uit van een drieluik over digitale soevereiniteit, democratie en technologie. Eerdere posts: Blog 167 “De Onderstroom van AI (1): Beleid en Afweging“, Blog 168 “De Onderstroom van AI (2): Transparantie Wordt de Nieuwe Machtsfactor“

Relevante eerdere blogs in dit kader:

110 – Over Musk’s bod op OpenAI (februari 2025)
123 – Zelfbewustzijn, Empathie en Moraal: Kan AGI… (juli 2025)
125 – Gaat A(G)I met Zichzelf Spelen? (juli 2025)
140 – Is Nederland Ambitieus Genoeg in de AI-Wereld? (juli 2025)
144 – De Mondiale AI-Verhoudingen: Feiten en Cijfers (augustus 2025)
145 – De stand van AI in 2025 Deel 4: Nederlandse Strategie… (augustus 2025)
146 – AI? maar wat is er dan nog van jezelf? (augustus 2025)
149 – Kennis-schaarste verdwijnt – Wat doet dat met onze samenleving? (augustus 2025)
150 – De nieuwe schaarste? Vertrouwen, Aandacht en Energie… (augustus 2025)
151 – De kunst van het schrijven (september 2025)
152 – Over de veranderende rol van mensen (september 2025)
157 – Bestaat ‘Safe AI’? – over controle en de illusie daarvan (oktober 2025)