Hoofddoek voor Vrouwe Justitia?

Achter de blinddoek – waarom het ontbreken van politieke keuzes de scheiding kerk–staat ondergraaft — en wat dat betekent voor gezag en vertrouwen

 

Samenvatting grote lijn:

1. De uitspraak: gezag in geloofskledij

Op 20 november 2024 oordeelde de Raad van State dat het verbod op religieuze uitingen voor buitengewoon opsporingsambtenaren (BOA’s) in strijd is met de vrijheid van godsdienst. Daarmee mogen ook hoofddoeken voortaan zichtbaar gedragen worden door gezagsdragers in uniform.

Het oordeel leidde tot applaus in sommige kringen: eindelijk ruimte voor diversiteit en inclusie binnen het overheidsapparaat. Toch roept het fundamentele vragen op: over wat gezag is, wat neutraliteit betekent — en hoe zichtbaar geloof zich verhoudt tot de macht van de staat.

Want wanneer een overheidsdienaar in uniform religieuze symbolen draagt, schuift het publieke optreden langzaam maar zeker op van neutrale vertegenwoordiging naar ideologisch beladen aanwezigheid. Dat is geen kwestie van smaak, maar van staatsinrichting.

2. Wat er op het spel staat: niet de gelovige, maar de staat

Laat er geen misverstand zijn: dit pleidooi is niet tegen de gelovige mens. Iedereen moet vrij zijn zijn of haar geloof te belijden — dat is een groot goed. Ook de BOA, de rechter, de agent of de militair.

Maar er is een cruciaal verschil tussen de burger en de ambtsdrager. Zodra iemand gezag uitoefent namens de staat, vertegenwoordigt hij iets groters dan zichzelf. In dat moment wordt hij gezicht van de overheid — en die overheid hoort iedereen gelijk te behandelen, ongeacht afkomst, levensovertuiging of religie.

Die gelijkheid vraagt om neutraliteit — en neutraliteit vereist soms zichtbare onpartijdigheid. De toga, het uniform, de ambtsketen: ze zijn allemaal symbolen van dat principe. Zichtbare religieuze uitingen ondermijnen dat ideaal, hoe oprecht ze ook bedoeld zijn.

3. De principiële lijn: “Een seculiere rechtsstaat toont geen voorkeur”

Een scheiding van kerk en staat betekent niet dat religie uit het publieke leven geweerd moet worden — wel dat de staat geen partij kiest. In de uitvoering van haar macht moet ze onverdeeld, neutraal en ideologieloos zijn. Dat kan niet als gezagsdragers religieuze symbolen dragen.

Zodra een rechter met een kruisje oordeelt over een islamitische verdachte, of een politieagent met keppeltje optreedt in een moslimwijk, ontstaan terechte vragen over neutraliteit. Niet omdat deze mensen per definitie partijdig zouden zijn — maar omdat symbolen betekenis hebben, en macht nooit losstaat van zijn representatie.

Daarom is de uitkomst van de Raad van State principieel onjuist. Ze verdedigt individuele expressie ten koste van institutionele helderheid. Ze beschermt de ambtenaar, maar tast het vertrouwen in de staat aan.

4. De andere kant: wat zeggen de voorstanders?

Tegenstanders van een verbod op religieuze uitingen wijzen op de vrijheid van godsdienst en expressie. Waarom zou een hoofddoek problematisch zijn als de drager haar werk correct uitvoert? Is het niet juist inclusief als mensen zichzelf kunnen blijven — ook in functie?

Ze stellen dat neutraliteit niet afhangt van uiterlijkheden, maar van professioneel gedrag. En dat een verbod vooral minderheden raakt, in een samenleving die toch al worstelt met institutionele uitsluiting. Volgens deze redenering is het verbod niet neutraal, maar bevooroordeeld.

Dat is een legitieme zorg. Symbolen als hoofddoeken worden vaak ten onrechte als radicaal of bedreigend gezien. Een verbod kan daardoor ervaren worden als cultureel stigmatiserend — en zelfs als vorm van uitsluiting. Dat wordt belangrijk als je de grotere pluriforme verantwoordelijkheid van onze overheid buiten beschouwing laat, maar dat is wel een heel kortzichtige en egocentrische redenering want dat staat ver van de afweging wat het grote belang is voor onze steeds meer pluriforme samenleving waarin het belang van álle burgers gelijkelijk wordt bediend!

5. Wat leert de praktijk?

In landen als Frankrijk en België is zichtbare religieuze expressie bij gezagsdragers verboden. De motivatie: bescherming van laïcité — de seculiere staat. Daar is de neutraliteit in wetgeving verankerd, maar ook regelmatig onderwerp van juridisch en maatschappelijk debat.

In Canada daarentegen (met name Quebec) leidde een verbod tot scherpe spanningen tussen etnische minderheden en de staat. In het Verenigd Koninkrijk is meer ruimte voor religieuze expressie, maar roept dat eveneens vragen op bij representatie en gezag.

Kortom: er is geen eenduidige ‘ideale en probleem-vrije’ route. Overal blijkt hetzelfde spanningsveld: tussen individuele expressie en collectieve neutraliteit. Het is een dunne, politieke lijn — en juist daarom is helderheid essentieel.

6. Naar een heldere lijn: een verbod op religieuze symbolen bij gezagsdragers

De oplossing ligt niet in uitsluiting, maar in duidelijkheid. De staat moet eenduidig bepalen dat iedereen in gezagsfunctie — BOA’s, rechters, militairen, politieagenten — geen zichtbare religieuze symbolen mag dragen tijdens de uitoefening van het ambt.

Dat geldt dan voor álle religies, en voor álle symbolen. Geen kruisen, geen keppeltjes, geen hoofddoeken, geen bijbelteksten of koranverzen op uniformen. Niet uit haat voor religie, maar uit liefde voor gelijkheid.

Dat lijkt streng — maar het is juist een vorm van bescherming. Het voorkomt dat geloof onbedoeld verdacht wordt. Het zorgt dat iedereen die het staatsgezag ervaart, zich kan beroepen op een overheid die geen voorkeur heeft — en dus betrouwbaarder is.

7. Wat willen we uitstralen als staat?

Deze kwestie vraagt om meer dan juridische interpretatie — ze vraagt om een maatschappelijk gesprek. Wat willen we dat de staat uitstraalt? Welke rol speelt religie in een pluriforme samenleving? Hoe beschermen we zowel vrijheid van geloof als vertrouwen in gezag?

De uitspraak van de Raad van State is geen klein detail. Ze verandert iets fundamenteels in de manier waarop we naar gezag kijken. Laten we daar niet achteloos aan voorbijgaan.

Want de blinddoek van Vrouwe Justitia en de toga, maar ook de ‘uniformen (gelijke uitstraling)’ van militaire, politie etcetera, zijn geen versiering. Ze staan juist voor het principe dat iedereen gelijk is — ongeacht geloof, afkomst of overtuiging. Laten we haar niet vervangen door symbolen die deze gelijkheid, hoe subtiel ook, ondergraven.

———————– xxxxxxxxxxxxxxxx

Breder perspectief en verantwoording (eerste blogversie)

Nausicaa Marbe schreef in De Telegraaf een column getiteld “Voorkom hoofddoek voor Vrouwe Justitia”, waarin zij waarschuwt dat de recente uitspraak over BOA’s de deur openzet voor religieuze symbolen in de rechtspraak zelf.

De Raad van State heeft in november 2024 namelijk geoordeeld dat de overheid BOA’s (buitengewoon opsporingsambtenaren) niet via een algemene maatregel van bestuur mag verbieden een hoofddoek te dragen tijdens dienstuitoefening. Dat zou in strijd komen met de vrijheid van godsdienst, en bovendien niet via de juiste wettelijke route zijn geregeld.

Belangrijk detail: de Raad van State heeft daarmee níet “gekozen” vóór religieuze symboliek in gezagsfuncties. Ze heeft alleen gezegd dat het kabinet met déze route (een AMvB) en mét deze onderbouwing te ver gaat. De normatieve keuze hoe neutraliteit eruit moet zien, mag de Raad van State niet maken; die hoort bij de wetgever.

Precies daar wringt het. Mijn “klomp breekt” niet omdat de Raad van State haar werk slecht zou doen, maar omdat hier een fundamenteel probleem zichtbaar wordt: een politiek die structureel weigert kaders te stellen en onenigheid aan te gaan. In die leegte verschuiven stap voor stap de grenzen van wat “normaal” is in publieke gezagsfuncties. En niemand lijkt te willen benoemen waar dat eindigt.

De verkeerde vraag

De vraag is niet:

“Mogen gelovigen BOA of rechter worden?”

Het antwoord daarop is vanzelfsprekend: ja.

De vraag is:

“Mag een gezagsdrager namens de staat een religieuze identiteit uitdragen tijdens de uitoefening van zijn functie?”

Dat is fundamenteel iets anders. Mijn antwoord is: nee. Dat is niet verenigbaar met een publieke functie in een pluriforme democratie. De Raad van State kiest in haar uitspraak nadrukkelijk de kant van de individuele uitingsvrijheid van de ambtenaar. Daarmee schuift zij de spanning door naar de burger, die maar moet vertrouwen dat een zichtbaar religieus symbool geen rol speelt in de uitoefening van macht. In mijn ogen hoort het precies andersom: de staat moet zijn vertegenwoordigers zichtbaar neutraal houden, juist om ruimte te laten voor álle levensbeschouwingen. Wie dit reduceert tot alleen “vrijheid van godsdienst”, mist de kern van het neutraliteitsbeginsel. In de huidige praktijk – inclusief de uitspraak over BOA’s – mis ik dus cruciale dimensies die eigenlijk tot een andere conclusie zouden moeten leiden. Niet omdat over dit onderwerp grote onenigheid heerst, maar omdat politieke keuzes uitblijven door gebrek aan durf en aandacht.

Heeft de Raad van State wijs gesproken?

Kort antwoord: juridisch ja, normatief half – en dat is geen toeval, maar systeem.

Wat de Raad van State doet in het BOA-dossier is juridisch-technisch verstandig:

• Ze constateert terecht dat religieuze kleding een grondrecht raakt (vrijheid van godsdienst en levensovertuiging, art. 6 Grondwet).

• Ze wijst erop dat beperking van dat grondrecht alleen mag via een formele wet, niet via een kabinetsbesluit (AMvB).

• Ze stelt dat de probleemanalyse van het kabinet tekortschiet: er is niet goed onderbouwd welk concreet probleem een algemeen verbod oplost, en of er geen minder vergaande maatregelen mogelijk zijn.

Dat is zorgvuldig en consistent. Zonder degelijke analyse én zonder formele wet hoort een verbod juridisch niet houdbaar te zijn.

De kernzin is:

De Raad van State toetst de juridische route en onderbouwing; de normatieve keuze over neutraliteit is exclusief aan de wetgever.

Daarmee doet de Raad van State precies waarvoor ze is ingericht. Het probleem is dat de politiek haar eigen werk niet doet. Er is geen heldere wettelijke norm over staatsneutraliteit in gezagsfuncties. Daardoor moet de Raad van State oordelen in een normatief vacuüm. De uitkomst is juridisch begrijpelijk, maar politiek en maatschappelijk ontwrichtend.

De paradox van neutraliteit

De uitkomst wordt in het publieke debat vaak gepresenteerd als inclusief: iedereen moet zich in de overheid kunnen herkennen, dus ook gelovigen mét zichtbare symbolen. Dat klinkt sympathiek, maar bevat een denkfout.

Door religieuze symbolen toe te staan, wordt neutraliteit niet vergroot maar verkleind. Neutraliteit wordt dan één identiteit naast andere, in plaats van het kader waarbinnen al die identiteiten gelijkwaardig kunnen bestaan.

Een BOA die een bekeuring uitschrijft, een rechter die recht spreekt, een politieagent die geweld toepast – zij handelen niet als individu, maar als vertegenwoordiger van staatsgezag. De staat heeft het monopolie op geweldsuitoefening en rechtshandhaving. Dat monopolie is alleen legitiem als het zich zichtbaar boven particuliere identiteiten plaatst. Zodra de staat een religieus gezicht krijgt, verliest ze die universele positie.

Dan wordt de vraag onvermijdelijk: Welke god wordt hier vertegenwoordigd? En: Voor wie werkt deze gezagsdrager eigenlijk – voor de wet, of voor zijn geloof? De ervaring leert dat voor velen ‘de wet’ niet de vanzelfsprekende keuze is!

Religieuze symbolen: geen onschuldige “persoonlijke expressie”

Religieuze symbolen zoals hoofddoek, keppeltje of kruis zijn geen vrijblijvende individuele creativiteit. Het zijn tekens van conformiteit aan collectieve orthodoxie.

Een zelfgemaakte ketting of tatoeage met persoonlijke betekenis is een individuele uiting. De islamitische hoofddoek daarentegen wordt door miljoenen vrouwen gedragen volgens vaste religieuze voorschriften: welk haar bedekt moet zijn, hoe de doek moet zitten, in welke contexten hij verplicht is. Die uniformiteit is geen toeval, maar het directe gevolg van normen die door religieuze autoriteiten worden opgelegd en bewaakt.

Dat betekent niet dat elke individuele gelovige een bedreiging is voor de democratie. Maar de instituties achter deze symbolen vragen vaak loyaliteiten die botsen met de democratische rechtsstaat. Orthodoxe stromingen binnen islam, jodendom en christendom:

• discrimineren geregeld tegen LGBTQ+-personen,

• beperken de vrijheid van vrouwen,

• straffen afvalligheid sociaal of erger,

• claimen een absolute waarheid die boven menselijke wetten staat.

Dit is niet overal en altijd zo, maar wel aantoonbaar vaak. Door symbolen van die tradities toe te staan in gezagsfuncties, geeft de staat legitimiteit aan die instituties – niet alleen aan de individuele drager.

Het vertrouwensprobleem

Een paar scenario’s uit je verbeelding zijn genoeg om te zien waar het schuurt:

• Een lesbisch echtpaar komt voor de rechter in een echtscheidingszaak. De rechter draagt een hoofddoek. Binnen orthodoxe islam geldt hun relatie als zondig en hun huwelijk als onwettig. Kunnen zij er redelijkerwijs op vertrouwen dat deze rechter volkomen onpartijdig is?

• Een moslimse verdachte staat terecht en de rechter draagt een keppeltje. De verdachte weet dat sommige religieus-nationalistische stromingen de islam als vijand zien. Vertrouwt hij dat zijn achtergrond geen rol speelt?

• Een ex-moslim wordt vervolgd wegens opruiing na felle kritiek op de islam. De rechter oogt als een orthodox gelovige. Kan de verdachte erop vertrouwen dat zijn afvalligheid – die in veel tradities zwaar wordt veroordeeld – geen rol speelt in de beoordeling?

De Raad van State (en veel juristen) zeggen dan: ja, want rechters en BOA’s zijn professioneel. Maar dat mist de kern. Het gaat niet alleen om feitelijke partijdigheid; die is vaak niet te bewijzen. Het gaat om redelijk vermoeden van partijdigheid en om het vertrouwen dat burgers moeten kunnen hebben.

Huidskleur of geslacht zijn niet-gekiesbare kenmerken; daar kleven geen waarheidsclaims aan. Religieuze symbolen doen wél een inhoudelijke claim: er is een hogere waarheid, boven de wet. Dat maakt het principieel anders.

Frankrijk versus VK – en Nederland dat wegkijkt

Andere landen hebben dit spanningsveld niet genegeerd, maar er keuzes over gemaakt.

Frankrijk koos voor strikte laïcité:

• Religieuze symbolen zijn verboden voor ambtenaren in functie.

• Ambtenaren vertegenwoordigen de Republiek, niet zichzelf.

• Geloven mag, maar niet zichtbaar namens de staat.

Verenigd Koninkrijk koos de andere kant op:

• Religieuze symbolen zijn breed toegestaan.

• Religieuze structuur is verweven met de staat: bisschoppen in het House of Lords, monarch als hoofd van de anglicaanse kerk, faith schools met staatsgeld.

Het gevolg: religieuze identiteit is permanent aanwezig in de publieke sfeer. Sommigen noemen dat diversiteit, anderen vooral verdeeldheid.

Nederland schuift nu stilletjes richting het Britse model, maar dan zónder het debat dat Frankrijk wél gevoerd heeft. We doen alsof er geen principiële afweging nodig is en alsof “ruimte voor iedereen” vanzelf tot een betere samenleving leidt. De uitspraak van de Raad van State past precies in dat vacuüm: juridisch correct, maar politiek ongeleid.

Welke keuzes moet de overheid maken?

Als we staatsneutraliteit serieus nemen in een plurale democratie, zijn drie keuzes onontkoombaar.

A. Rol-scheiding: burger vrij, staat neutraal

• Burger in de openbare ruimte:
  Maximale vrijheid. Hoofddoek, kruis, keppel, regenboogvlag, humanistisch symbool: allemaal toegestaan, zolang er geen haat of bedreiging bij komt kijken.

• Overheid in functie:
  Beperkte vrijheid. Wie een rol met openbaar gezag vervult, vertegenwoordigt niet zichzelf maar alle burgers – inclusief mensen die niets met religie willen. Dat rechtvaardigt extra beperkingen.

Een verbod op religieuze symbolen in bepaalde functies is dan geen afwijzing van de persoon, maar een begrenzing van de rol. De toga en het uniform zijn precies daarvoor uitgevonden.

B. Functies onderscheiden

Drie categorieën liggen voor de hand:

1. Kernfuncties van de staat
   Rechter, officier van justitie, politie, krijgsmacht in uniform, BOA’s met dwangbevoegdheid, griffier in rechtszaal, raadsvoorzitter, belastinginspecteur in handhaving.
   Norm: geen zichtbare religieuze of politieke symbolen.

   Hier wordt direct macht uitgeoefend. De burger heeft geen keuze; hij moet zich onderwerpen. Het vertrouwen moet maximaal zijn.

2. Dienstverlenende frontoffice
   Gemeentebalies, UWV-/DUO-loketten, belastingtelefoon, zorgloketten.
   Norm: beperkte symbolen kunnen, mits er helder, consequent beleid is.

   Hier draait het om dienstverlening; de gezagsrelatie is indirecter.

3. Backoffice en reguliere ambtenaren
   Beleidsmedewerkers, ict’ers, administratief personeel zonder directe dwangrelatie met burgers.
   Norm: veel ruimte voor persoonlijke expressie, zolang integriteit en functioneren niet in gevaar komen.

Wat voor de hoofddoek geldt, geldt ook voor kruisje, keppeltje, priesterboord, partijbadge, klimaatslogan of anti-abortus-button. Neutraliteit is geen verkapte cultuurstrijd tegen één religie, maar consequentie in rol-scheiding.

C. Heldere criteria

De overheid moet expliciet maken:

• Doel: bescherming van vertrouwen in onpartijdigheid en zichtbare scheiding tussen religie en overheid, niet het wegdrukken van religie.

• Gelijkheid: regels gelden voor alle levensbeschouwingen én voor niet-religieuze politieke symbolen.

• Proportionaliteit: beperkingen zijn zo smal mogelijk en alleen waar echt nodig.

• Voorspelbaarheid: vastgelegd in wet of duidelijke kaders, niet ad hoc per incident.

Precies hier ligt de bal bij de Tweede Kamer. De Raad van State kan deze norm niet creëren, alleen signaleren dat de huidige route tekortschiet.

Waar schieten burgers en politici tekort?

Drie reflexen vertroebelen het debat:

1. De identiteitsreflex (links)
   Alles wat religieus of cultureel markant is, wordt automatisch verdedigd als “inclusie” of “jezelf kunnen zijn”. Het onderscheid tussen burger in de publieke ruimte en ambtenaar in gezagsfunctie verdwijnt. De staat dreigt dan een podium voor identiteiten te worden, in plaats van een neutrale rechtsgarant.

2. De culturele reflex (rechts)
   De hoofddoek is verdacht, het kruisje is “ons erfgoed”. Dat is geen neutraliteit maar selectieve verontwaardiging. Echte scheiding van kerk en staat betekent: óf zichtbaar geloof in gezagsfuncties voor iedereen, óf voor niemand. Dus dan ook geen keppeltjes, kruisjes, voorgangers die een raadsvergadering inzegenen, enzovoort.

3. De religieuze absolutist
   Voor wie zijn eigen geloof ziet als bron van hogere moraal, voelt elk neutraliteitsbeleid als aanval op het geloof zelf. Maar in een democratische rechtsstaat geldt:

   Je mag alles geloven, maar zodra het om publieke macht gaat, gaan de democratische spelregels vóór jouw openbaring.

De glijbaan: van rechtbank naar politiebureau

Als het argument is: “godsdienstvrijheid mag niet beperkt worden in publieke functies”, dan geldt dat voor alle publieke functies. Politieagent met hoofddoek? Militair met keppeltje? Officier van justitie met kruis? Op welke grond trek je dan nog een grens?

Dit is geen denkexperiment. In Rotterdam en Arnhem is al gepleit voor hoofddoeken bij de politie. In Zaanstad en andere gemeenten wordt gelobbyd voor meer religieuze zichtbaarheid in de overheidsdienst. De uitspraak over de BOA’s versterkt die lobby juridisch – niet omdat de Raad van State dat normatief wil, maar omdat de Kamer geen helder kader heeft geformuleerd.

Als je godsdienstvrijheid eenmaal boven zichtbare neutraliteit zet, zonder functie-onderscheid, is er geen principiële stop meer. Dat is de glijbaan.

Wat de Raad van State niet kan oplossen

De beslissing van de Raad van State laat drie dingen liggen – en precies die horen bij de politiek:

1. Geen normatief kompas
   De Raad zegt wat het kabinet níet mag doen (geen slecht onderbouwd verbod via AMvB), maar kan niet aanwijzen hoe een goed neutraliteitsbeleid er wél uit moet zien. Dat is taak van de wetgever.

2. Neutraliteit niet verankerd in objectieve criteria
   Zolang er geen wet is die rol, functie en dwangbevoegdheid als criteria vastlegt, blijven we hangen in discussies over gevoelens van (on)veiligheid en (on)representatie.

3. Rolverantwoordelijkheid onderbelicht
   Vrijheid van godsdienst geldt ook voor ambtenaren, maar wie vrijwillig kiest voor een functie met openbaar gezag, accepteert extra beperkingen. Het onderscheid tussen persoon en functie is hier cruciaal:

   • Recht om gelovig te zijn – niemand betwist dat.

   • Recht om namens de staat religieuze identiteit uit te dragen – dát is de discussie.

Zonder wetgevend kader wordt die discussie via incidenten en rechtszaken gevoerd. Dat is precies wat er nu gebeurt.

Wat is een rechtsstaat?

Een rechtsstaat is een geweldsmonopolie dat zichzelf bindt aan regels die boven alle particuliere identiteiten staan. De rechter vertegenwoordigt:

• niet zichzelf,

• niet zijn groep,

• niet zijn god,

maar de wet als abstracte norm voor iedereen.

Religieuze symbolen brengen het particuliere (mijn geloof, mijn gemeenschap, mijn god) zichtbaar binnen in dat universele domein. Ze verwijzen expliciet naar een hogere autoriteit dan de seculiere staat. Voor gelovigen is dat logisch; voor de rechtsstaat is het precies daarom problematisch in gezagsfuncties.

Etnische diversiteit is iets anders. Niemand claimt dat zijn huidskleur hem een hogere morele autoriteit geeft. Religieuze symboliek doet dat vaak wél.

Conclusie: juridisch begrijpelijk, politiek onverantwoord

De Raad van State heeft:

• juridisch terecht gehakt gemaakt van een slecht onderbouwd verbod via een verkeerde route;

• zich terecht beperkt tot haar rol als rechterlijke toetssteen.

Maar in een context waarin de politiek al jaren weigert de scheiding tussen geloof en gezag helder te codificeren, werkt die juridische terughoudendheid wél ontwrichtend. Feitelijk wordt de deur verder opengezet naar religieuze symbolen in gezagsfuncties, zonder democratisch debat en zonder duidelijke grenzen.

Niet de Raad van State, maar de Tweede Kamer ondergraaft hiermee stap voor stap de scheiding tussen kerk en staat – door níet te kiezen.

Wat nodig is:

1. Een formele wet die vastlegt in welke functies zichtbare religieuze en politieke symbolen worden uitgesloten, op basis van rol en dwangbevoegdheid.

2. Consequente toepassing op alle levensbeschouwingen: geen uitzonderingen voor “onze” religie.

3. Heldere communicatie: iedereen mag rechter, BOA of agent worden – ongeacht geloof. Maar niemand mag de functie gebruiken om zijn religie zichtbaar namens de staat uit te dragen.

De toga is er om de persoon te verbergen en de functie zichtbaar te maken. De blinddoek van Vrouwe Justitia symboliseert dat recht geen onderscheid maakt tussen mensen. Geef haar geen hoofddoek, keppel of kruis, want dan haal je opnieuw onderscheid binnen – tussen gelovigen en niet-gelovigen, tussen religies onderling, tussen wie zich herkent in het symbool en wie het als dreigend ervaart.

Nederland heeft nog de kans om deze grens helder te trekken. Maar dan moet de politiek durven zeggen wat de Raad van State niet mág zeggen:

In gezagsfuncties heeft religie geen gezicht. Niet omdat we tegen religie zijn,
maar omdat de staat van iedereen is – óók van wie niets met religie heeft.

Jeroen Teelen (met dank aan Jan van Hal)
26 november 2025