76 De invloed van religie op de maatschappij: een verkenning (deel 1/4 Bewustwording en Relativering)

, ,

Deel 1: Bewustwording en Relativering
Deel 2: Religie, Ratio, Maatschappelijke Pijnpunten
Deel 3: Acceptatie en Discussie
Deel 4: Mijn persoonlijke conclusies (voor wat ze waard zijn natuurlijk)
Deel 5: Epiloog: Hoe te veranderen?

De invloed van religie op de maatschappij Deel 1:

Bewustwording en Relativering

 

Deze blog is bedoeld voor ‘gelovigen’ en ‘niet-gelovigen’ (streng of gematigd)

die hun opponent toch een beetje onwetend (dom), heidens (anders), zielig of lastig vinden


Ik heb interessante weetjes en presentaties van intelligente mensen die zich op het internet uitlaten over theïsten, atheïsten, religies, gevolgen, bestuur, seculariteit enzovoorts, in de linkjes opgenomen. Er gaat een wereld vol wijsheid en naïviteit voor je open en dat is voer voor heroverweging voor iedereen…

Inleiding:
Het besef dat ik, in Groningen geboren, waarschijnlijk Protestant, in Den Bosch Katholiek, in Teheran Moslim en in Varanasi Hindoe zou zijn, vond ik bijzonder natuurlijk. Dat ik in ál situaties volgens de betreffende leer ‘het ware geloof’ zou hebben terwijl sommige fundamenteel verschillen, vond ik wel héél bijzonder, dus mijn nieuwsgierigheid was gewekt. Dat ze elkaar beconcurreren en de maat nemen waarbij wetenschap dan soms niet meer is dan een religieuze speelbal, werd toch wel een stapje te ver van mijn comfort-zone.
Een nieuwe ‘waarheid’ (Islam) ligt op de loer…

Welke invloed heeft religie eigenlijk op onze samenleving en waarom?

Wat zijn de pro’s en contra’s die daar zo uit voortvloeien voor de rest van de wereld en moet ik daar ook iets van vinden of juist niet, want het zal allemaal toch wel meevallen en ik heb er toch geen last van?

Als rationeel mens vond ik religie altijd el wel een beetje bijzonder. Zelf ben ik op m’n 13e afgehaakt (blog 18), maar doordat ik als (amateur) organist/dirigent in kerken van diverse signatuur op hun mooie pijporgels speelde betekende dit dat ik toch ook redelijk intensief met zowel gelovigen als het religieuze management (voorgangers) van doen had. Het spelen/dirigeren heb ik inmiddels ruim vijftig jaar gedaan en dat leidde bij mij dus automatisch tot verdieping. Ik meen de christelijke wereld van binnenuit dus redelijk goed te kennen.

De toekomst (meer diversiteit en meer mensen bij elkaar)
Ik vroeg mij af hoe de toekomst er uit zou gaan zien als we door zouden gaan op de ingeslagen weg. Worden we allemaal Islamieten, Baptisten, xxx-isten of juist A-Theïsten of wordt het een gemiddelde van alles (entropie)? En hoe gaat dat dan in bestuur, onderwijs, etcetera. Ik kreeg de behoefte om de bevindingen van die ‘ontdekkingsreis’ te delen op mijn eigen ‘podium’ want het zou mensen, die daar ook iets van (willen/moeten) vinden, misschien wat werk kunnen besparen. Het zijn vier blogs geworden waarin ik geprobeerd heb een evenwichtig (maar wel rationeel) verslag te doen van mijn inzichten/bevindingen omtrent religie en maatschappij. De insteek: “Ach het zal allemaal wel meevallen” heb ik natuurlijk ook overwogen, maar uiteindelijk ben ik daar niet echt gerust op…

        1. Een korte relativering van religies:
          Het besef dat:

            1. Je (als blanco kind) een geloof meekrijgt van je omgeving (in India was je Boeddhist geweest, in Arabië een Moslim, in de Griekse oudheid was de Mythologie jouw norm geweest, etc.)
            2. Er heel veel (> vierduizend!) verschillende religieuze overtuigingen en tradities in de wereld zijn die elk hun eigen waarheden/goden kennen, (als je gedetailleerder kijkt zijn er zelfs >40.000  subgroepen). Er is een tiental zeer grote religies.
            3. De kans is dus zeer klein (rationeel nihil) dat een bepaalde religie inderdaad ‘de ware’ is. Meest waarschijnlijk is echter, dat ze géén van alle ‘de ware’ zijn!
            4. Er geen objectieve, maar ook geen spirituele, maatlat is die een religieuze keuze boven een andere stelt (dan had iedereen inmiddels dat geloof gehad).
            5. De oorsprong én inhoud van alle geschriften (basis van veel grote religies) al vele eeuwen onderwerp zijn van discussie. De inhoud kan op vele wijzen worden geïnterpreteerd. Ze kan zelfs worden ontkend. Ze kan dus ook nergens als onfeilbaar bewijs voor worden gebruikt (b.v. Bijbel; meerdere auteurs, gespreid over zeer lange periode, vele vertalingen en mede daardoor vele persoonlijke interpretaties van vertalers, etcetera…).
              De Koran wordt beschouwd als het woord van God en vertegenwoordigt de enige waarheid volgens moslims. Echter, net zoals bij andere religieuze teksten, zijn er ook binnen de islam verschillende interpretaties. Dit is een fundamenteel probleem dat elke religie kent. Moslims zijn hierin dus niet uniek, maar vormen slechts een relatief recente groep in ons land die hierin voornamelijk dogmatisch optreedt. Het is belangrijk voor onze samenleving te beseffen wat hiervan de consequenties kunnen zijn.
            6. Het bestaan van een Jezus of Mohammed als historische figuur niét automatisch bewijst dat er ook een God bestaat.
            7. Religieuzen een kleine minderheid vormen in de democratische Nederlandse samenleving, waarbij ongeveer 24% overtuigd gelooft in een God.
            8. Mensen er ook voor mogen kiezen (grondrecht) om helemaal geen religie aan te hangen, Bijbel of Koran niet serieus te nemen en ook Goden, volledig te ontkennen, of zelfs hun eigen religie te beginnen (Het Vliegend Spaghetti Monster van de Pastafarians).
            9. Voor veel (lees: de meeste) gelovigen geldt tevens dat:
              Ze wél van mening zijn dat anderen ongelijk hebben, dom zijn, onwetend zijn of zelfs verkeerd bezig zijn (bijvoorbeeld in hun stellingname tegen Homo’s of andersdenkenden). Hoewel ze deze gedachten misschien niet openlijk uitspreken, zitten ze vaak wel in het achterhoofd van de gelovige en worden door ‘minder verstandige’ predikanten uitgesproken.
            10. Ze wél vinden dat iedereen een vrije keuze moet hebben om wel/niet voor een religie te kiezen, maar dat is natuurlijk ‘noodgedwongen ruimdenkendheid’ want anders zouden anderen ook hún keuzes kunnen beperken en dat willen ze natuurlijk niet.
            11. Ze (afhankelijk van de lokale situatie, in meer of mindere mate en waarschijnlijk stilzwijgend, bewust of onbewust) niet ingrijpen of zelfs instemmen met uitingen (in welke vorm dan ook) van; fysiek geweld, discriminatie, buitensluiten, afwijzen, vervolgen, etc. van anderen omdat dit bijvoorbeeld gangbaar is binnen de groep (denk aan Biblebelt praktijken).
            12. De zogenaamde toegevoegde waarde van religie ter discussie staat.
              Er wordt gezegd dat religie (in een gematigde vorm) over het algemeen vreedzaam samenleven bevordert. Ook heeft ze volgens insiders een aantal voordelen, zoals het bieden van zingeving (betekenis en doel van het leven), sociale verbondenheid en onderlinge steun, ethiek, troost, het gevoel onderdeel te zijn van een groter plan, en soms zelfs geestelijk welzijn. Ik heb dit geloof en de rust die het kan bieden ervaren bij mijn eigen moeder in moeilijke tijden en dat gunde ik haar van harte, maar het maakte mij niet ineens gelovig. Niet-religieuze mensen zien deze toegevoegde waarde namelijk niet als een direct gevolg van religie zelf. Al deze doelen kunnen ook bereikt worden door mediteren, filosoferen, gesprekken te voeren, enzovoort, dus zónder religie. Om een goed en vergevingsgezind mens te zijn heb je geen religie nodig. Trouwens, breed in de samenleving veroorzaakt religie juist heel veel pijn en onrecht door stellingname tegen andersdenkenden en God’s goedheid is in tegenspraak met de ervaringen in het dagelijks leven. Zij vinden de aanwezigheid van goden dus vreemd en ongegrond en geloven er daarom absoluut niet in en dat is natuurlijk hun goed recht!
              Daarnaast zijn er nog de spirituelen die slechts hun gedachtegoed koesteren (op meestal zeer tolerante wijze) zónder religieuze verbintenis (Utilitarisme, Naturalisme, Humanisme, Mindfullness,  e.d.). Een geheel nieuwe stap waar, volgens futuroloog Christian Kromme, straks zelfs  A.I. (Artificial Intelligence) spirituele ontwikkeling stimuleert staat er ook aan te komen.
            13. Geloof in God(en)…
              Het oorspronkelijke onvermogen om de dagelijkse ‘werkelijkheid’ te verklaren resulteerde vroeger (en resulteert trouwens nog steeds!) in het toekennen van fenomenen aan ‘God(en)’. Volgens onderzoek is dit namelijk de eerste gedachte bij spiritueel ingestelde mensen. Er gebeurt iets dat we niet begrijpen en benoemen het als een wonder van buitenaardse, bovenmenselijke proporties. Hoewel de ‘God van de Donder’ en de meeste andere ‘Goden’ inmiddels zijn vervangen door natuurkundige verklaringen, blijven religieuze claims bij onwetendheid toch voortbestaan (van platte aarde tot evolutie). Dat doet het beeld dat de rationalist heeft van religie natuurlijk geen goed want waarom zou je die natuurkundige verklaring negeren? Anderzijds betekent dit alles natuurlijk niet dat er dáárom helemaal niéts (geen hogere macht) is. De bewering dat er niéts is, is wetenschappelijk namelijk net zo twijfelachtig/onbewijsbaar als de bewering dat er wél iets is…
        2. Waarom nú ineens al deze aandacht?
            1. Toenemende religieuze diversiteit en toenemende bevolkingsdichtheid: Dus meer religieuze diversiteit, dichter op elkaar. Hierdoor ontstaan er vaker spanningen en discussies over de rol van religie in de maatschappij en hoe verschillende religieuze groepen met elkaar moeten samenleven.
            2. Breder podium door nieuwe media: Voor verkondigers uit alle richtingen zijn de nieuwe media een zeer aantrekkelijke zend-vorm. Je kunt verkondigen wat je wilt, enthousiaste reacties toevoegen en kritische opmerkingen blokkeren. Dit wakkert discussies aan op het internet en ook daarbuiten. Het gaat om ‘religieuze influencers’ die maar één doel hebben: Zoveel mogelijk ‘volgers’. Bewijsbaarheid van de boodschappen die ze zenden, is daarbij van ondergeschikt belang. Ik noem het ‘Internet Jomanda’s’, dus grote ego’s met een eigen werkelijkheid.
            3. Secularisatie onvoldoende geborgd: Sommige functies in samenlevingen eisen een meer seculier karakter (je wilt niet dat een overheid religieuze kleuring heeft en dus niet onpartijdig is). Vrijheid van meningsuiting en democratie vereisen dat de overheid hier keuzes maakt (scheiding kerk en staat). Religieuze invloed op bestuur is een bedreiging voor de rest. Huidige ontwikkelingen noodzaken tot meer discussie over de grenzen aan de rol van religie in het publieke domein en in de politiek (striktere scheiding kerk en staat?).
            4. Maatschappelijke veranderingen: Religie en maatschappij zijn deels met elkaar verbonden en veranderingen in de maatschappij kunnen dus invloed hebben op religieuze praktijken en overtuigingen. Debatten over gendergelijkheid, LHBTQ+ rechten, immigratie, cultuurverandering en bijvoorbeeld inenten, veroorzaken discussie over religieuze opvattingen en hoe deze zich verhouden tot maatschappelijke ontwikkelingen.
            5. Terrorisme en radicalisering: Het optreden van terroristische groeperingen die hun daden rechtvaardigen met een bepaalde religieuze ideologie heeft geleid tot toenemende zorgen over radicalisering en extremisme. Ook hier geldt dat de reikwijdte van kleinschalige acties nu vele malen groter kan zijn dan vroeger.
        3. Conclusies?
          Ik denk dat eenieder na lezen van het voorgaande daar een eigen visie op heeft, maar één ding hoop ik er mee duidelijk te maken en dat is dat het fundament onder een ‘geloof’ of ‘ongeloof’ beperkt blijft tot persoonlijk of collectief GELOOF en niet tot een WAARHEID waaraan rechten jegens anderen kunnen worden geclaimd. Kort door de bocht geformuleerd betekent dat dus dat je anderen niet de maat mag nemen op basis van je eigen geloof. Dat geldt dus zeker ook voor de voorgangers. Zij die dat wél doen, trekken een veel te grote broek aan en daar liggen andere redenen aan ten grondslag die niets met al het voorgaande te maken hebben, zoals persoonlijke belangen, grote ego’s, lust naar macht en aanzien, commercieel gewin, etcetera. Dit zijn de gevaarlijke portretten in de samenleving die veel schade veroorzaken. Niet alleen voor de buitenstaanders, maar ook voor hun geloofsgenoten. Het besef over de inhoud van ‘geloof’ ontbreekt en de dogmatiek regeert.

      “Besef, dat de mensen met de minste kennis,
      de grootste zekerheden belijden.”

      Dat klinkt misschien hard, maar ik kan het niet
      mooier maken zonder aan duidelijkheid in te boeten.

       

    1. Tot slot: Heeft dit blogje dan eigenlijk wel zin?
      Mijn poging om dit onderwerp wat verbreding te geven zal natuurlijk nooit de échte dogmaticus bereiken, omdat die per definitie slechts ‘het eigen gelijk’ ziet. Daar is geen ruimte is voor nuance. Zij gaan een gesprek slechts aan om “hun gelijk” toe te lichten, niet om dat ter discussie te stellen.
      Dit blogje kan wél dienen als weerwoord in discussies voor mensen die niet tot de dogmatisch ‘veroordeelden’ behoren. Het biedt hulp bij het maken van eigen keuzes op basis van redelijke en goed onderbouwde overwegingen zoals; voortschrijdend inzicht, rationaliteit en eigen keuzes.

Wat is religie trouwens? (Prof. Etienne Vermeersch)

 

Jeroen Teelen

16 december 2023

0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.