76 De invloed van religie op de maatschappij: een verkenning (deel 1/4 Bewustwording en Relativering)

, ,

Deel 1: Bewustwording en Relativering
Deel 2: Religie, Ratio, Maatschappelijke Pijnpunten
Deel 3: Acceptatie en Discussie
Deel 4: Mijn persoonlijke Conclusies (voor wat ze waard zijn natuurlijk)
Deel 5: Epiloog: Hoe te veranderen?

 

Woord vooraf: Het besef dat ik, in Groningen geboren, waarschijnlijk Protestant, in Den Bosch Katholiek, in Teheran Moslim en in Varanasi Hindoe zou zijn, vond ik bijzonder natuurlijk. Dat ik in ál situaties volgens de betreffende leer ‘het ware geloof’ zou hebben terwijl sommige fundamenteel verschillen, vond ik wel héél bijzonder, dus mijn nieuwsgierigheid was gewekt. Dat ze elkaar beconcurreren en de maat nemen waarbij wetenschap dan niet meer dan een religieuze speelbal kan zijn, werd toch wel een stapje te ver van mijn comfort-zone.  Ik ben op m’n 13e afgehaakt (zie blog 18) maar moest me er toch maar eens wat meer in verdiepen, want de wereld om mij heen werd er wel door gedirigeerd en een nieuwe ‘waarheid’ (Islam) ligt op de loer. Welke invloed heeft religie eigenlijk op onze samenleving en waarom? Wat zijn de pro’s en contra’s die daar zo uit voortvloeien voor de rest van de wereld en moet ik daar ook iets van vinden of juist niet, want het zal allemaal toch wel meevallen?

Ik ben vooral een rationeel mens en niet erg spiritueel, daarom vond ik religie altijd wel een beetje bijzonder. Doordat ik als (amateur) organist/dirigent in kerken van diverse signatuur op hun mooie pijporgels speelde betekende dit dat ik toch ook redelijk intensief met zowel gelovigen als het management/voorgangers van doen had. Dat spelen/dirigeren heb ik inmiddels bijna vijftig jaren gedaan en dat leidde bij mij dus automatisch tot verdieping.
De laatste jaren doen migratie (Islam) en nieuwe media (lokale Biblebelt-profeten van diverse signatuur ontpoppen zich als ware Jomanda’s op het  internet-podium) er nog een schepje bovenop. Ik vroeg mij af hoe de toekomst er uit zou gaan zien als we door zouden gaan op de ingeslagen weg. Worden we allemaal Islamieten, Baptisten, xxx-isten of juist A-Theïsten of wordt het een gemiddelde van alles (entropie)? En hoe gaat dat dan in bestuur, onderwijs, etcetera. Ik kreeg de behoefte om de bevindingen van die ‘ontdekkingsreis’ te delen op mijn eigen ‘podium’ want het zou mensen die daar ook iets van (willen/moeten) vinden, misschien wat werk kunnen besparen. Het zijn vier blogs geworden waarin ik geprobeerd heb een evenwichtig (maar wel rationeel) verslag te doen van mijn inzichten/bevindingen omtrent religie en maatschappij. De insteek: “Ach het zal allemaal wel meevallen” heb ik natuurlijk ook overwogen, maar uiteindelijk ben ik daar niet echt gerust op…

Deze blog is bedoeld voor ‘gelovigen’ en ‘niet-gelovigen’ (streng of gematigd) die hun opponent toch een beetje onwetend (dom), heidens (anders), zielig of lastig vinden…(veelal de insteek van de voorganger, zelfs bij religies onderling).  Ik ken beide invalshoeken behoorlijk goed en naarmate je ouder wordt (1954), krijg je meer overzicht en relativeer je ‘jouw waarheden van vroeger’. Het gaat hierbij niet om iemands ‘gelijk’, maar puur om het delen van ervaringen/inzichten.
Ik heb interessante weetjes en presentaties van intelligente mensen die zich uitlaten over Theïsten, A-Theïsten, religies, gevolgen, bestuur enzovoorts op het internet, in de linkjes opgenomen. Er gaat een wereld vol wijsheid en naïviteit voor je open en dat is voer voor overweging…

N.B Mijn poging om dit onderwerp wat verbreding te geven zal trouwens nooit de échte dogmaticus bereiken, omdat die per definitie slechts ‘het eigen gelijk’ ziet. Daar is geen ruimte is voor nuance. Zij gaan een gesprek slechts aan om “hun gelijk” toe te lichten, niet om dat ter discussie te stellen. Voortschrijdend inzicht (nieuwe kennis opdoen) hoort niet bij dogmatiek. Dogmatische uitgangspunten zijn (aan beide zijden) zónder expliciet bewijs en het A-Theïstische en Theïstische standpunt dat zij ook geen bewijs nodig hebben, is toch echt een fundamenteel zwaktebod! Misschien filosofisch enigszins verdedigbaar maar feitelijk zwaar onvoldoende!

1.  Inleiding:

In een gematigde vorm bevordert religie over het algemeen vreedzaam samenleven, zo wordt gezegd. Religie heeft volgens insiders ook een aantal voordelen, zoals het bieden van betekenis en doel van het leven, sociale verbondenheid en onderlinge steun, ethiek, troost, het gevoel onderdeel te zijn van een groter plan, en soms zelfs geestelijk welzijn. Ik heb dit geloof en de rust die het kan bieden ervaren bij mijn eigen moeder in moeilijke tijden en dat gunde ik haar van harte, maar het maakte mij niet ineens gelovig. Niet-religieuze mensen zien deze toegevoegde waarde namelijk niet als een direct gevolg van religie zelf. Deze doelen kunnen ook bereikt worden door mediteren, filosoferen, gesprekken te voeren, enzovoort, dus zónder religie. Zij vinden de aanwezigheid van goden vreemd en ongegrond en geloven er daarom absoluut niet in en dat is natuurlijk hun goed recht! Daarnaast zijn er natuurlijk nog de spirituelen die slechts hun gedachtegoed koesteren (op meestal zeer tolerante wijze) zónder religieuze verbintenis (Utilitarisme, Naturalisme, Humanisme, Mindfullness,  e.d.). Nieuw is vervolgens de stap waar straks zelfs  A.I. (Artificial Intelligence) spirituele ontwikkeling stimuleert.

Het oorspronkelijke onvermogen om de dagelijkse ‘werkelijkheid’ te verklaren resulteerde vroeger (en resulteert trouwens nog steeds!) in het toekennen van fenomenen aan God(en). Volgens onderzoek is dit namelijk de eerste gedachte bij spiritueel ingestelde mensen. Er gebeurt iets dat we niet begrijpen en benoemen het als een wonder van buitenaardse, bovenmenselijke proporties. Hoewel de ‘God van de Donder’ en de meeste andere ‘Goden’ inmiddels zijn vervangen door natuurkundige verklaringen, blijven religieuze claims op onwetendheid toch voortbestaan (van platte aarde tot evolutie). Dat doet het beeld dat de rationalist heeft van religie natuurlijk geen goed want waarom zou je die natuurkundige verklaring negeren? Anderzijds betekent dit alles natuurlijk niet dat er helemaal niéts (geen hogere macht) is. De bewering dat er niéts is, is wetenschappelijk namelijk net zo twijfelachtig/onbewijsbaar als de bewering dat er wél iets is… Ik zie mezelf derhalve als Agnost (want zonder sluitend bewijs is geen van beide standpunten valide). “We weten het simpelweg niet”, is de best verdedigbare logische conclusie.

Wat is religie trouwens? (Prof. Etienne Vermeersch) Religiositeit is in Nederland lager (en in de USA b.v. hoger) dan in veel andere westerse landen en over het algemeen hebben we te maken met gematigde religieuze groeperingen. De meeste mensen huldigen het standpunt: “Ik bemoei me niet met de religieuze overtuiging van een ander, zolang ik er geen last van heb.” Maar religie heeft (soms ongemerkt) wel degelijk grote invloed op ons dagelijks leven, zelfs tot op het niveau van bestuur, wetenschap en onderwijs. De discussies over deze invloed zullen alleen maar toenemen door nieuwe media en migratie. Het is wenselijk om tijdig te bezien of daar potentiële dreigingen (Richard Dawkins) van uit gaan (inbreuk op; sociale cohesie, tolerantie, en vrijheid van meningsuiting) en hoe daarop te anticiperen. Vóórdat we uitingen doen over het belang van een religie en de grootse bijdragen die het kan of moet leveren aan onze samenleving, is het wel van belang even een spiegel te pakken en een eerlijke, objectieve afweging te maken van de rol die ons dan het best past… Enige bescheidenheid, of juist een dominante rol? Mogen we een ‘grote broek” of juist “geen grote broek” aantrekken om het maar eens plastisch uit te drukken… Bijzonder is dat álle religieuze groeperingen een behoorlijk grote broek aantrekken vanuit de overtuiging dat zij de waarheid verkondigen en dus leading moeten zijn in vele maatschappelijke afwegingen (abortus, onderwijs, etc etc.). Resultaat: Een kakofonie van ongewenste orde voor alle betrokkenen lijkt me.

Even een korte religieuze relativering vooraf…
Het besef dat:

  1. je (als blanco kind) een geloof meekrijgt van je omgeving (in India was je Boeddhist geweest, in Arabië een Moslim, in de Griekse oudheid was de Mythologie jouw norm geweest, etc. etc.)
  2. er heel veel (> vierduizend!) verschillende religieuze overtuigingen en tradities in de wereld zijn die elk hun eigen waarheden/goden kennen, (als je gedetailleerder kijkt zijn er zelfs >40.000  subgroepen). Er is een tiental zeer grote religies.
  3. de kans is dus zeer klein (rationeel nihil) is dat jouw religie inderdaad ‘de ware’ is, In het meest ideale geval is slechts één van de religies ‘de ware’. Meest waarschijnlijk is dat ze echter géén van allen ‘de ware’ zijn!
  4. er geen objectieve, maar ook geen spirituele, maatlat is die jouw religieuze keuze boven een andere stelt (want dan had iedereen inmiddels jouw geloof gehad),
  5. de oorsprong én inhoud van geschriften (basis van veel grote religies) onderwerp zijn van discussie. De inhoud kan op vele wijzen kan worden geïnterpreteerd. Ze kan zelfs worden ontkend. Derhalve kan ze nergens als onfeilbaar bewijs voor worden gebruikt (b.v. Bijbel; meerdere auteurs, gespreid over zeer lange periode, vele vertalingen en daardoor persoonlijke interpretaties van vertalers, etcetera…),
  6. het bestaan van Jezus als historische figuur niét tevens bewijst dat er ook een God bestaat,
  7. je een kleine minderheid bent (ongeveer 25% gelooft in een God en is kerkelijk) in de (Nederlandse) samenleving,
  8. mensen er dus ook voor mogen kiezen (grondrecht) om helemaal geen religie te volgen, de bijbel of koran niet serieus te nemen en ook goden, volledig te ontkennen, of zelfs hun eigen religie te beginnen (Het Vliegend Spaghetti Monster).

Voor veel (lees: de meeste) gelovigen geldt tevens dat:

  1. je desondanks wél meent dat die anderen allemaal ongelijk hebben, dom, onwetend of zelfs fout bezig zijn (b.v. tegen Homo’s of anders-denkenden). Ook al zul je deze uitingen misschien niet naar hen uitspreken, deze gedachten zitten wel in het achterhoofd van de gelovige en in de tong van de (niet zo slimme) predikant,
  2. je wél vindt dat iedereen een vrije keuze moet hebben om wel/niet voor een religie te kiezen, maar dat is noodgedwongen want anders zouden anderen ook jouw keuzes kunnen beperken en dat wil je niet,
  3. je desondanks (afhankelijk van de lokale situatie, in meer of mindere mate en waarschijnlijk stilzwijgend, bewust of onbewust) niet ingrijpt of zelfs instemt met uitingen (in welke vorm dan ook) van; fysiek geweld, discriminatie, buitensluiten, afwijzen, vervolgen, etc. van anderen omdat dit bijvoorbeeld gangbaar is binnen jouw groep (denk aan Biblebelt praktijken).

Een eerlijke en persoonlijke reflectie op voorgaande punten moet toch op zijn minst tot het inzicht leiden dat het ongepast is om anders/niet-gelovigen de maat te nemen? En dat ‘maat nemen’ gaat op vele manieren, meestal bewust maar soms ook onbewust. Gelovigen voelen zich bijvoorbeeld beledigd door een vloek of de opmerking “God bestaat niet”, maar besef dat Atheïsten zich juist erg beledigd voelen door uitingen als ‘ik zal voor je bidden’ (zoals menig predikant voorstaat). Daarmee claim je toch dat je boven die ander staat en daar heb je geen enkel legitiem argument voor. Een onbewust onevenwichtig beeld van de werkelijkheid?

De meer extreme gemeenschappen zijn extra bronnen van ergernis. Denk aan de leuzen langs de weg, op een dak of op een bord in het weiland, de wegblokkade door de stoet op weg naar de kerk, het uitsluiten van mensen die anders denken of het zelfs weigeren een brood te verkopen bij de bakker omdat de klant kritiek heeft of anders denkt. Het zijn, gezien het voorgaande, dus zeer ongefundeerde en daarmee onbehoorlijke en ronduit domme uitingen naar buitenstaanders. Wat ik daarbij niet begrijp is dat de predikant in deze gevallen dit soort uitingen niet veroordeelt en dáár een preek aan wijdt. Dit alles ís toch niets anders dan anderen bewust wél de maat willen nemen? Je bereikt er mee dat je jezelf extra op achterstand zet in gesprekken met derden. Ga je dan tenslotte niet strijdend ten onder omdat je alleen staat in het waanbeeld van je ‘eigen gelijk’ en het resultaat van je eigen ’tekort aan leiderschap’? Wat is de waarde van zo’n voorganger? Hij/Zij bepaalt wel de grondhouding van de (meestal lokale) volgelingen maar is niet in staat hier een wijze insteek te kiezen?

Besef:

De mensen met de minste kennis, belijden de grootste zekerheden. 

Het klinkt misschien hard, maar ik kan het niet mooier maken zonder aan duidelijkheid in te boeten.

Deel 2: Religie, Ratio, Maatschappelijke Pijnpunten

 

Jeroen Teelen

16 december 2023

 

0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.