77 De invloed van religie op de maatschappij: een verkenning (deel 2/4 Religie, Ratio, Maatschappelijke Pijnpunten)

, ,

Deel 1: Bewustwording en Relativering
Deel 2: Religie, Ratio, Maatschappelijke Pijnpunten
Deel 3: Acceptatie en Discussie
Deel 4: Mijn persoonlijke Conclusies (voor wat ze waard zijn natuurlijk)
Deel 5: Epiloog: Hoe te veranderen?

 

2.  Belangrijke maatschappelijke aspecten: “Religie en Ratio“, “Maatschappelijke pijnpunten” en “Acceptaties en discussies”.

a). Religie en Ratio
Als rationeel persoon (met natuurkunde als grote liefde) merk ik dat ik moeite heb om religieuze standpunten te begrijpen om van daaruit andersdenkenden als ‘onwetend’ of ‘heiden’ te kwalificeren. Hetzelfde geldt echter voor het begrijpen van het atheïstische “scheermes” dat iedere God ontkent en theïsten als ‘dom’ en ‘onzinnig’ beschouwt. Religie en Ratio (wetenschap) zijn twee dimensies die elkaar niet zomaar begrijpen, wat vaak leidt tot onderlinge discussies en conflicten. Ze acteren elk vanuit een ander denkmodel volgens Theoloog Dick Wursten. De ontdekking dat Ratio en Religie elk hun waarde kunnen hebben maar stoelen op een geheel afwijkend fundament is op zich niet vreemd natuurlijk want intelligente mensen aan beide zijden bevechten hun gelijk en hebben daar vast hun redenen voor.

Er zijn eigenlijk twee domme ‘fundamentele steentjes in de schoen’ met de volgende pleisters als remedie:

1 – Zolang religie zich niet mengt in zaken die de wetenschap toebehoren (aannemelijke en/of feitelijk beredeneerbare fenomenen, observaties, experimenten, ontstaan heelal, evolutie, betrouwbaarheid van wetenschap en dergelijke) en andersom wetenschap geen uitspraken doet die haar eigen competenties te buiten gaan (zingeving, geloof, spirituele overtuigingen, bovenmenselijke zaken zoals beweren dat God niet bestaat en Religie onzin is terwijl er geen bewijs kán volgen), hoeft er volgens mij ook geen probleem te zijn en kunnen ze naast elkaar bestaan. Beide dienen open te staan voor hun eigen onwetendheid én wederzijds fundament! Ze mogen elkaar dus niet uitsluiten (dat vergt keihard bewijs en dat heb je niet). Je mag het onwaarschijnlijk achten (def. juridisch bewijs), maar dat volstaat in dit geval niet omdat de andere partij een soortgelijk bewijs kan leveren. Er is geen echt objectieve maatstaf. Veelal bieden religies zélf wel ruimte voor wetenschappelijk inzicht, maar zijn het individuele interpretaties die hier moeite mee hebben. Ik noem ze de Biblebelt Jomanda’s. Met veel retoriek en ‘vermeende’ wijsheid  menen ze zeker te weten hoe het allemaal zit… ‘Goed gebekt’ is echter heel iets anders dan ‘Wijsheid’. Ze verspreiden hun onwetendheid met verve tijdens bijeenkomsten en internetfilmpjes en de volgers zijn niet bij machte hen hierin bij te sturen. Zij beschadigen zo het rationele fundament in de (lokale) samenleving.

2 – Dingen zéker menen te weten is in beide domeinen dus niet gerechtvaardigd en ‘zéker’ (haha) niet handig/verstandig. Zelfs wetenschap (het meest betrouwbare rationele houvast dat we kennen) weet niets zeker! Ze heeft als doel haar inzichten steeds weer te verfijnen door nieuwe waarnemingen en modellen, maar weet eigenlijk, door haar fundament, nooit iets helemaal zéker, want dat zou het einde van die wetenschap betekenen. Soms wordt een hele mooie theorie ineens verworpen door een nieuw inzicht (de klassieke mechanica van Newton werd vervangen door de algemene relativiteitstheorie van Einstein). Haar fundament is dus voortschrijdend inzicht. Ze kent geen dogma’s, behoudens Axioma’s in de wiskunde (het enige vakgebied dat wél zekerheden kent omdat het gebaseerd is op definities). Veel grote religies (b.v. Christendom en Islam) daarentegen zijn wél gebaseerd op dogma’s (leerstellingen die als onbetwistbaar worden beschouwd) en dus juist niét op voortschrijdend inzicht. Voortschrijdend inzicht wordt hooguit getolereerd zolang die dogma’s geen geweld wordt aangedaan, maar daar is de orthodox gelovige zelfs niet toe bereid. Elkaar de maat nemen is slechts gerechtvaardigd als partijen op eigen terrein strijdige uitspraken doen. Als dat gebeurt leiden discussies ook tot wederzijdse tolerantie/acceptatie of zelfs begrip. Het expliciteert ook eventuele resterende onenigheid. Die discussies moéten dus juist wél gevoerd worden en niet worden gemeden! Dit om interne verzuiling (met extremistische religieuze wappies aan het roer) tegen te gaan.

Even los van ‘het gelijk’ zie ik eigenlijk vier ‘onwetende’ partijen die de discussies veroorzaken.  Je kunt er meerdere benoemen, b.v. Deïsme, spiritualisme, maar de discussies in Nederland worden hier niet veel anders van. Enkele kenmerken van de groeperingen die de meeste discussies veroorzaken…

Daarnaast zijn er zelfs predikanten die er van overtuigd zijn dat God niét bestaat.

*****Een rationalist vindt hier dus nergens enig houvast. Een buitenstaander ziet slechts personen met een zeer gekleurde (voor de rationalist dus niet reële) blik op de wereld en zal deze mensen dus ook als zodanig beschouwen. Hen rest geen respect voor ‘gelovigen’, slechts tolerantie. Ook de religieuze fundamenten (geschriften) getuigen niet van een realistisch rolmodel. Denk daarbij aan het stenigen van de overspelige vrouw en andere gepropageerde geweldspraktijken die zeker niet passen bij de insteek dat er een barmhartige God is en dat God slechts liefde predikt. ***** 

*****De Theïst en Spiritualist verwijten deze groep natuurlijk hetzelfde. Zij zien ook personen met een zeer gekleurde (lees: niet reële) blik op de wereld en zullen deze mensen dus ook als zodanig beschouwen. Hen rest geen respect voor ‘ongelovigen’ maar slechts de uitdaging om ze te bekeren.*****

  • 3-  de Dwalers: (Spike PSarris van wetenschap naar religie en Henk Schiffmacher van religie naar wetenschap, of Ayaan Hirsi Ali  van Chritsten, naar Atheïst en vervolgens weer naar Christen). De intellectuele dolende die daarmee benadrukt dat ie het nog steeds niet weet terwijl ie er echt wel over heeft nagedacht…
    *****De Rationalist, de Theïst en de Spiritualist erkennen dat sommige slimme mensen blijkbaar geen duidelijkheid vinden in hun keuze en de behoefte hebben om door te zoeken. Niet iedereen kent deze behoefte en er is ook geen inhoudelijke conclusie anders dan: onzekerheid is troef!*****
  • 4-  de Agnost:
    – Neemt het standpunt in dat we het allemaal niet kúnnen weten of bevestigen (agnosticisme), zoals wetenschapper Niel deGrasse.
    – De Theïst én de A-Theïst verwijten de Agnost vaak dat ie niet durft te kiezen. Dat is begrijpelijk als je weet dat A-Theïtsen er in ‘gradaties’ zijn, net als Theïsten. Er zijn A-Theïsten die God(en) echt ontkennen en er zijn er die God(en) niet aannemelijk vinden. In die laatste visie herken ik me wel, maar ik vind dat je dan toch niet het juiste etiket op je overtuiging hebt geplakt (Agnost= Zonder Kennis) (A-Theïst= Zonder God(en)).  Een wiskundige acht bij het niet helemaal zeker weten, het hoofdetiket “Agnostisch” passend en de filosoof prevaleert waarschijnlijk het associatieve belang (niet-aannemelijk, dus niet). Bij het leveren van bewijs voor een absolute stellingname geldt iets soortgelijks.
    – Als je echt beweert ‘Zonder God(en)’ te zijn en van de Theïst een bewijs eist voor zijn (mét God) bewering, mag hij van jou toch hetzelfde verwachten? Elke absolute stellingname is bewijs verschuldigd. De uitgebreide discussies hierover op YouTube vind ik zonde van de tijd want dat zijn filosofische pogingen om dat harde bewijs te omzeilen. Dat vind ik een zwaktebod, want dat zou ook een filosofische bevestiging van Goden geaccepteerd moeten worden. Discussie om niks dus! Uiteindelijk zijn we allemaal Agnosten… We weten het NIET. Het conflict zit in de naam,
    – Theïsten en A-Theïsten, dus uitgesproken tegenpolen en beide zónder uitdrukkelijk bewijs, hetgeen niet echt helpt. De mensen die hier wél discussies over voeren weten het meestal ook heel zeker! Zij gaan het gesprek aan om uit te leggen waarom ze gelijk hebben. Dat is een niet verstandige insteek, vindt ook Jan Terlouw.
    Het Voordeel van de Agnost in die hele discussie is dat hij tenminste weet dat ie iets niet zeker weet… de naam zegt het… en daar heb ik persoonlijk een veel beter gevoel bij want dat ruikt naar een meer wetenschappelijke benadering.

*****Welke insteek je ook aanhangt en hoe fanatiek je daarin ook bent, je merkt ook hier weer dat er aan beide kanten slimme en goed willende opponenten zijn die met dezelfde levensvragen als jijzelf. Mag je dan tenminste de conclusie trekken dat het niet verstandig is om van de daken te schreeuwen dat alleen jij gelijk hebt en al die anderen dom zijn, of moet eerst nog een heel andere spiegel worden aangereikt?*****


b).
 Maatschappelijke ‘pijnpunten’
Heel kort door de bocht voor de Christenen: Een Jezus heeft echt geleefd volgens historisch wetenschappelijk (trendbreuk) onderzoek. De meeste historici geloven dat er echt zo’n persoon bestaan heeft (wellicht wat gemystificeerd). Als je een beetje zoekt op het internet, merk je dat deze overtuiging, behalve door deze dominee, verder nauwelijks wordt tegengesproken door wetenschappers. Je zou je dus als Christen bijvoorbeeld kunnen afvragen waarom er dan toch nog steeds Atheïsten en Agnosten zijn. Welke ‘pijnpunten’ zijn hiervan de oorzaak? Ik wil hier een tweedeling maken omdat, hoewel met hetzelfde fundament, ze elk toch van een andere orde zijn; de effecten van religie in het algemeen en de effecten van de meer extreme religieuze groeperingen (Biblebelt-Theïst en A-Theïst) die ook tot meer extreme reacties leidt.

We zijn gewend om zelfs de uitersten te ‘respecteren’ (lees: tolereren), maar is dit wel houdbaar/verstandig in een dichtbevolkte en migratie-rijke omgeving als Nederland? Er kunnen bijvoorbeeld situaties ontstaan waarin het algemeen belang in het geding komt door politieke beslissingen vanuit religieus perspectief (zoals abortus en inenting). In dergelijke situaties staat de voortgang van een democratische samenleving met de burgerrechten die we kennen op het spel (wettelijke verplichting). Aangezien religie altijd in de minderheid is in Nederland, mag zij niet beslissen voor de meerderheid dus ontstaat er strijd en bepaalt lokale invloed ook de lokale politiek. Moeten we dat gedogen voor de goede vrede of juist actie ondernemen? Moeten we deelnemen aan politieke macht-versnippering of dit juist uitbannen door striktere naleving van onze uitgangspunten hieromtrent?

      Pijnpunten van religie in het algemeen:

  1. Causale verbanden (rationaliteit in oorzaak en gevolg) wordt geweld aangedaan:
    De benoeming van goden en hun daden op niet rationele gronden ondergraaft het gevoel van redelijkheid. De ratio wordt geweld aangedaan (weergoden, oorlogssucces goden, wonderen, goddelijke toorn voor verdriet en tegenslag “Dat is Gods wil” of je krijgt een gehandicapt kind: “dat is Gods straf”). Dergelijke opmerkingen maken zelfs daders onverantwoordelijk. Een doordenker met grote gevolgen…
  2. Goden krijgen eigenschappen toebedeeld die tot tegenstrijdigheden leiden, waarbij dit zelfs voor die God ook geen verantwoordelijkheid oplevert (cirkel-redenering waar religie dus elke verantwoordelijkheid ontneemt). Goden kwaliteiten toedichten zonder rationeel fundament, b.v. God is liefde… terwijl religies onderling strijd voeren, je kind sterft,  diezelfde God niet thuis geeft en dat je dat dan weer toewijst aan zijn ondoorgrondelijke redenen…
  3. Het altijd hebben van een niet rationeel antwoord op rationele vragen blokkeert elke rationele instemming. De casus ‘evolutie of schepping’ is bijvoorbeeld geen overweging tot acceptatie, maar slechts aanzet om de richtlijnen anders uit te leggen aan de gemeenschap. Er wordt gezocht naar een religieuze stok om wetenschap te slaan óf er wordt er gewoon een verzonnen (de zogenaamde toegevoegde waarde van de ‘Jomanda-predikant in de Biblebelt’). Daar wordt in discussies slechts gemeld dat de wetenschap op dit onderwerp wederom haar eigen positie overschat… Als onomstotelijk vast ligt dat de wetenschap iets aantoont, wordt de bijbel er bij gepakt en een oplossing gezocht…. “oh dat bedoelt de Bijbel niet letterlijk”… Op die manier is er geen oprechte nieuwsgierigheid (wetenschap) naar wat onze wereld inhoudt maar slechts hoe een blijkbaar voldongen feit goed gepraat kan worden vanuit de Bijbel. Er is dus geen rationeel gesprek/overleg mogelijk…
  4. Grote diversiteit aan interpretaties:
    Soms fundamenteel verschillende interpretaties vanuit dezelfde ‘grabbelton’ (dat is niet oneerbiedig bedoeld, maar zo wordt het door buitenstaanders gezien!) aan tekst-fragmenten en vertalingen van samengestelde oude geschriften. De eigen interpretatie wordt op de kansel als maatgevende waarheid  gepresenteerd en verdedigd. Mag je verwachten dat jouw ‘waarheden’ gerespecteerd worden door anderen als diezelfde geschriften ook tot andere ‘waarheden’ kunnen leiden?
  5. Religies die elkaar (en de buitenwereld) de maat nemen: (wij zijn de enige ware) en daar de rest van de maatschappij dus mee belasten (b.v. door gefilterde leerinhoud in het bijzonder onderwijs) Hierdoor krijgen kinderen niet het brede overzicht over een onderwerp dat ze zouden moeten krijgen. Je doet die kinderen dus tekort en dat besef behoort er te zijn bij de leiders (zie: Even een korte religieuze relativering vooraf… uit deel 1).
  6. Het ontkennen/misbruiken van wetenschap waar die schuurt met de religie:
    De platte aarde is het midden van het heelal, we zijn niet naar de maan geweest, het geloof in wonderen, standpunten over inenten oftewel: Wetenschap is onzin en onze interpretatie is de waarheid?
  7. Publieke onderwerpen niet puur rationeel willen afstemmen:
    Bestuur, wetgeving, e.d. (denk aan abortus, homohuwelijk, euthanasie etc..). Het niet onderkennen van het breder belang van een pluriforme samenleving.
  8. Tegenwerken strikte scheiding van kerk en staat: (Cees vd Staaij SGP)
    Een egoïstische en dus niet evenwichtige kijk op het doel van deze wet. Kerk en staat scheiden garandeert ook de vrijheid van jouw religie. Kom je daar pas achter als er een hele grote islamitische partij heerst die jou vervolgens de maat neemt via de politiek? Het bewijst dat slechts het eigen belang van de groepering telt.
  9. Het vermeende recht om religie als rationele reden te gebruiken zonder verdere argumentatie. ‘Omdat ik dat geloof’ wordt als argument gebruiken in discussies om daarmee andersdenkenden de mond te snoeren (die dat vervolgens uit een soort ‘coulance’ pikken, maar daar intussen wel een mening over hebben) (Pat Condell).
  10. Religie heeft tot doel macht uit te oefenen over mensen. Er is ook Christelijk weerwoord ‘de pot verwijt de ketel‘, maar dat nuanceert natuurlijk niet de constatering zélf (een mooi voorbeeld van onvolwassen ratio). De machtsuitoefening van religie over groepen staat zelfs in geschriften en geloofsbelijdenissen en is onmiskenbaar aanwezig bij veel religies. Proberen invloed uit te oefenen op mensen en samenlevingen vanuit politieke ambities en proberen geloofsovertuiging in wetten en regels te implementeren, al of niet ten koste van andersdenkenden.
  11. Religie ontneemt mensen eigen verantwoordelijkheid (niet zelf nadenken) en indoctrineert (misvormt) kinderen vanaf het prille begin.
  12. Al het voornoemde is vloeken naar de niet gelovigen (de meerderheid in onze samenleving). Het niet beseffen dat bovenstaande punten regelrechte miskenningen zijn van rationaliteit (waar je wel al je comfort en vooruitgang aan te danken hebt) in de maatschappij. Intussen wel eisen van de niet gelovigen dat ze respect hebben voor religieuzen, wordt dan wel héél erg veel gevraagd.
  13. Gematigde Religies stellen zich weliswaar vredelievend op, maar willen wel gerespecteerd worden om hun geloof (dogma’s), en zijn daarmee helaas dus tóch ook de basis voor extremisme (extremisme moet ergens beginnen).

Het integreren van rationeel denken in een religieus geloofssysteem is een verdienste van de gematigde Theïst. Het vereist openheid, nieuwsgierigheid, inzicht, ruggengraat en de bereidheid om nieuwe ideeën een plekje te geven temidden van de religieuze context. Met geduld en reflectie kunnen deze mensen rationeel denken en geloof op een harmonieuze manier combineren. Voor wetenschappers waar orthodoxe religie en bijvoorbeeld natuurkunde soms niet verenigbaar zijn, ontstaat zelfs een soort schizofrenie. Het zijn twee gescheiden werelden die, afhankelijk van het moment, hun waarheid laten gelden. (Ander denkmodel van Dick Wursten).

 

      Pijnpunten van religie bij de extremere gemeenschappen (b.v. orthodoxe Islam en Biblebelt):

  1. Extremisten vormen vaak een onvoorspelbare partij. Hun dogmatiek rechtvaardigt (religie ontneemt persoonlijke verantwoordelijkheid), meestal gestimuleerd door een bevlogen ‘aanvoerder’ zelfs wettelijk ongeoorloofde acties.
  2. Gebrek aan verandering en aanpassingsvermogen: Streven naar het behouden van traditionele leerstellingen en praktijken. Nieuwe ideeën of benaderingen worden niet/moeilijk geïntegreerd, gebrek aan vernieuwing en aanpassingsvermogen aan veranderende tijden. Relativering/zelfkritiek is niet/nauwelijks mogelijk.
  3. Rigide hiërarchie: gezag en besluitvorming worden geconcentreerd bij religieuze leiders. Gebrek aan democratische processen en beperkte inspraak van gemeenteleden.
  4. Nauwe interpretatie van geschriften en tradities: Hechten meestal veel waarde aan de strikte naleving, leidt tot gesloten gemeenschap en gebrek aan openheid voor interpretatie en verschillende perspectieven.
  5. Sociale isolatie en exclusiviteit: Afzonderen van de bredere samenleving, zowel vanuit religieuze overtuigingen als vanwege de behoefte om de eigen identiteit te behouden. Dit kan resulteren in een gevoel van exclusiviteit en moeilijkheden bij het betrekken van mensen buiten de gemeenschap.
  6. Gender-ongelijkheid: Sterke genderhiërarchie, waarbij vrouwen beperkt zijn in hun rol binnen de gemeenschap en bepaalde leiderschapsposities niet kunnen bekleden. Dit kan leiden tot ongelijkheid en onrechtvaardigheid binnen de gemeenschap.
  7. Het vermeende recht om de buitenwereld over alles en nog wat de les te mogen lezen op basis van de eigen (religieuze) overtuiging zoals b.v. een Bijbel of Koran,
  8. Religie boven de wet plaatsen  (b.v. Sharia Koran),
  9. Niet dienen maar heersen (bijbel of eigenbelang boven het belang van de gemeenschap),
  10. Religie boven de wetenschap plaatsen (creationisme, gebedsgenezing, klimaatverandering, seksuele voorlichting).
  11. Uitgaande dreigingen naar andersdenkenden (onderdrukken rechten van andersdenkenden, uitsluiting, molest, eerwraak, verplichte hoofddoek, afdwingen zondagsrust, manipulatie van lokale bevolking door een ‘religieuze dwangbuis’ (mensen geen ruimte geven om niét bij jouw groep te horen),
  12. Niet ingrijpen door religieuze leiders  wanneer geloofsgenoten, gesteund door hun overtuiging, anderen iets aandoen (negeren, dreigen en molesteren van b.v. homo’s e.d.),
  13. Biblebelt-voorgangers die menen ook hun persoonlijke kleur aan een geloofsversie te moeten geven en provocatieve uitingen doen naar andersdenkenden (De Hel bestaat écht! , Bekeer u tot het ware geloof, U bent verdoemd!),
  14. z.g. Bijbelstudies presenteren irrationele argumentaties en redeneringen als bewijs voor irrationele beweringen.  Het verhaal onder het vorige linkje heb ik ter illustratie hier becommentarieerdl),

Extremiteit komt vooral neer op religieuze dictatuur en kritiekloos volgen. Radicale ideologieën leiden tot potentieel gewelddadig gedrag. Deze groepen zijn een bedreiging voor de sociale cohesie, tolerantie en individuele vrijheid. Reacties op deze extremiteiten zijn van hetzelfde niveau en stelligheid… Elkaar de tent uitvegen met verve en veel verbaal geweld (onbegrijpelijk dat men zich in een welles-nietes gevecht laat opsluiten).

Kortom, religie in het algemeen, beïnvloedt de gehele bevolking. Je wordt er moedwillig mee geconfronteerd en afhankelijk van je directe omgeving of maatschappelijke rol heb je daar als andersdenkende meer of minder last van. Dat geldt met name in extremistische (verzuilde en weinig mobiele) conclaven in de Biblebelt.

Staan Geloof en Wetenschap elkaar in de weg?  Wetenschap of Geloof? Wetenschappers over religie (1/4)
Creationisme of Evolutie     Wetenschap of Geloof? Wetenschappers over religie (2/4)
Intelligent design noodzakelijk of niet?   Wetenschap of Geloof? Wetenschappers over religie (3/4)
Is wetenschap arrogant en alleen maar rationeel?   Wetenschap of Geloof? Wetenschappers over religie (4/4)

Deel 3: Acceptatie en Discussie

Jeroen Teelen

22 december 2023

0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.