79 De invloed van religie op de maatschappij: een verkenning (deel 4/4 mijn conclusies)

, ,

Deel 1: Bewustwording en Relativering
Deel 2: Religie, Ratio, Maatschappelijke Pijnpunten
Deel 3: Acceptatie en Discussie
Deel 4: Mijn persoonlijke conclusies (voor wat ze waard zijn natuurlijk)
Deel 5: Epiloog: Hoe te veranderen?

WORDT NOG AAN GEWERKT!!!!
De invloed van religie op de maatschappij Deel 4:

Mijn persoonlijke conclusies…
(voor wat ze waard zijn natuurlijk…)

 

Inleiding:
Veel mensen hebben ook behoefte aan spiritualiteit, zoals bij de zoektocht naar; betekenis en doel van het leven, verbinding met iets groters dan wijzelf, bron van alles, enzovoorts. Dat hoeft echter niet tot religie te leiden! 

Spiritualiteit biedt zónder religie juist éxtra (denk)ruimte omdat er dan geen taboe of dogma op voorhand is. Er wórdt niet voor je gedacht maar je bent zélf de denker! Dat spreekt me aan. Het is de meest open en eerlijke benadering.

(Trouwens, mocht ik mijn hersens van een God gekregen hebben, dan is dat toch ook het minste dat ie mag terugverwachten?)

Als ik deze stap niet neem omdat een religie mij de antwoorden deels dicteert, dan heb ik zélf mijn hersens dus niet gebruikt en had ik ook net zo goed achter een willekeurig andere religie aan kunnen lopen. Dát is namelijk ook wat er gebeurt in de wereld om ons heen. De geboorteplek/omgeving bepaalt je religie en slechts weinigen nemen daar afstand van, meestal omdat er geen verbreding van inzichten plaatsvindt.

Ik zie religie om die reden voor mijzelf dan ook niet als een toegevoegde waarde maar juist als een beperking. Ik heb in mijn leven religie ook nooit gemist, terwijl ik er meer dan 55 jaren middenin stond als agnostisch (amateur) kerkorganist/dirigent (ik ken de religieuze wereld dus goed).

De geestelijke uitdaging van de filosofie, als rationele studie over die fundamentele vragen, is voor mij een veel logischer alternatief. Vanuit kritisch denken, logica en redeneren kom je tot dieper begrip. We leren onze standpunten beter te beargumenteren en causale verbanden beter te zien. Daarnaast leren we valkuilen in redeneringen te herkennen en argumenten op waarde te schatten. Kortom, we leren verder te kijken dan de oppervlakkige antwoorden.
Filosofie richt zich vanuit de ‘ratio’ (een universeel basisprincipe) op de grote vragen, terwijl religie zich hierop richt vanuit ‘geloof’ (en daarvan zijn er vele en ze kunnen ook nog eens fundamenteel verschillen). Alleen al daarom zou ik als denkraam hierbij dus niet voor een religieuze invalshoek kiezen. 

Dat is mijn persoonlijke gevoel bij het dilemma ‘ratio-religie’, maar dit is natuurlijk slechts één aspect in deze brede evaluatie van de maatschappelijke impact. Vanuit de blogjes 74 t/m 78 maak ik nu voor mezelf de balans op.
Met opzet heb ik ook nummer 74 over de rol van wetenschap toegevoegd omdat ik die dimensie heel erg mis bij religieuze discussies. Dit, terwijl wetenschap voor iedereen, dus zelfs voor de orthodox gelovigen, een grote rol speelt in het dagelijks leven.

Wetenschap doet geen uitspraken over het bestaan van God(en), want dat ligt buiten haar competentiegebied. Ze is in haar fundament dus niet bedreigend voor religie op zich, maar ageert wel tegen uitspraken die in strijd zijn met resultaten van onderzoek, of het zelfs geheel ontkennen van wetenschappelijke waarden (beide meestal het gevolg van ‘op dát vlak niét geïnformeerd zijn’).

Als je niet bereid bent om je horizon te verbreden,
zul je ook een beperkter inzicht hebben.

Dat betekent echter ook dat je het bredere perspectief van anderen op die aspecten niet in twijfel mag trekken!
 
Het is niet fair om wetenschap of andere inzichten te betwisten simpelweg omdat ze buiten joúw expertisegebied vallen,
of omdat je iets anders gelooft.
Het is belangrijk om kritisch te blijven,
zélfs op je eigen inzichten!

Vooral de ‘mindere goden’ bedienen zich helaas graag van deze tactiek om hun ‘gezicht te redden’ in discussies.

Verrassende inzichten door ‘breder oriënteren’
Al met al leidde het ‘breder oriënteren’ voor mijzelf inderdaad tot verrassende inzichten. Verrassend, omdat ik als tolerant en agnostisch burger (alles in goede harmonie en ieder z’n ding) graag iedereen het zijne gunde en zeker niet de bet-weter wilde uithangen. Daar is inmiddels dus toch wat in veranderd en dat leek me het vermelden waard. Als je het onderstaande allemaal onzin vindt, dan is dat trouwens jouw goed recht, want niemand heeft de wijsheid in pacht, zelfs jij en ík niet. Jouw conclusies trek je helemaal zelf, maar breder oriënteren lijkt me altijd goed.

(Ik vind het dus ook geweldig om goed onderbouwde kritiek te ontvangen
want daarmee kan ik mijn blog verbeteren, dus deze uitdaging leg ik graag bij de lezer!)

Mijn persoonlijke reacties op de, volgens mij,  meest belangrijke vragen op dit vlak:

1 Het bestaan van God(en)?
2 Wat betekent voor mij ‘geloof’?
3 De ‘heilige geschriften’, wat moet ik er mee?
4 Profeet, Apostel, of Predikant?
5 Religie … welke religie is de ware of beste?
6 Gelovigen?
7 Botsen Religie en wetenschap?
8 De bijdrage van religie aan de samenleving?
9 Bestuurlijk (landelijk en lokaal), wat moet ik er mee?

  1. Het bestaan van God(en)?
    Plato geloofde in het bestaan van goden als bovennatuurlijke wezens die de wereld en het leven op aarde beïnvloeden. Sartre, stelt dat de mensheid vrij is en zichzelf moet creëren zonder zich te laten beïnvloeden door goden of externe autoriteiten. Nietzsche verwerpt het idee van goden en stelt dat het geloof in goden een menselijke constructie is die de mensheid gevangen houdt in onderdrukkende denkpatronen. Kortom, de grote denkers waren het er niet over eens… Ook wij kunnen er vandaag de dag nog geen uitsluitsel over geven, maar we zouden, los van een keuze, ook een ándere vraag kunnen stellen, namelijk: “Waarom zou je wel of niet in een hogere macht geloven? Is dat aannemelijk of is er een reden voor? Hebben we dat nodig of kunnen/moeten we daar wat mee?” Hiermee wijzen we de gedachte dus niet af, maar bezien onze rol binnen zo’n concept. Het zijn vragen die waarschijnlijk bij ieder mens naar boven komen.

    1. Het ‘God-fundament’ gaat het menselijk bevattingsvermogen te boven. De gedachte van een hogere macht is een onbevattelijk onderwerp. Wij mensen hebben te weinig hersencellen om deze (vijfde) dimensie te kunnen begrijpen. Je kunt er natuurlijk over blijven fantaseren en van alles bedenken, ‘aanvoelen’ of doen alsóf je het weet, maar dat verandert helaas niets aan het fundament. God(en) blijven voor ons mysteries. We kunnen het wel of niet bestaan van God(en) niet aantonen, dus mogen we er ook geen oordeel over uitspreken! We weten het domweg niet en we kúnnen het ook niet weten. Je mag het wel of niet ‘waarschijnlijk’ achten  (Alvin Plantinga: properly basic believe), maar daar houdt het dan ook op. Als ik het echt niet kán snappen dan prefereer ik de insteek om  me er dan ook maar niet druk over te maken. Ik ga niet wedden op een ‘paard’ waarvan ik niet eens weet of het bestaat. Dán besteed ik mijn tijd liever aan onderwerpen die ik wél snap of waarop ik wél invloed kan uitoefenen  (zie verderop ‘Zingeving’).Als het ons bevattingsvermogen te boven gaat hoéven we ons er trouwens ook niet druk om te maken want discussie brengt je dan ook niet verder.

      De ‘zekerwetende Theïsten én Atheïsten’ leiden dus allen onder diezelfde ‘onwetendheid’, zelfs al beweren zij zelf het tegendeel.
      Jan Terlouw zei het heel treffend: Hoed u voor de mensen die iets zeker denken te weten! De zuivere, bewijsbare, stellingname over het wel of niet bestaan van God(en) ontbreekt namelijk aan beide kanten.
    2. Als er uiteindelijk tóch een God mocht blijken te zijn, dan kan hij mij mijn tekort aan bevattingsvermogen niet kwalijk nemen. Die God is er dan tevens de óórzaak van dat ik het niet kan begrijpen en zal me er dus ook zeker niet op kunnen afrekenen.
      N.B. Diezelfde God zou me wél kwalijk kunnen nemen dat ik mijn hersencellen niet heb gebruikt en domweg achter een ideologie of influencer aan ben gewandeld zónder kritische vragen te stellen! Het besef dat dit de religieuze praktijk is, ontbreekt.
  2. Wat betekent (voor mij) ‘geloof’?
    Voor veel mensen is de eerste associatie; zingeving, religie, overtuiging, spiritualiteit, etcetera, maar voor mij is het begrip een synoniem voor “Niet zeker weten’. Als je iets gelooft zonder enig bewijs, dan is het hek van de dam en kun je dus alles geloven wat iemand je op de mouw spelt. Er moet toch iets meer zijn dan dat, zoals een geschrift of leiders die iets beweren. Maar zelfs dan moet je toch erkennen dat geloof betekent dat je iets niet helemaal zeker weet. Dat niet zeker weten is een cruciaal aspect. Niet dat ik wars ben van geloven hoor, maar omdat ik vind dat mijn onzekerheid (geloof of overtuiging) geen consquenties mag hebben voor mensen met andere  onzekerheden (andere geloven of overtuigingen). Dat lijkt me in een pluriforme samenleving als de onze, de meest wenselijke insteek.
    Ter illustratie: Als we tot Poseidon (God van der zee) moeten bidden van de, in de Griekse Mythologie gelovende minister van verkeer en waterstaat, in plaats van dat we de dijken gaan verhogen, kan dat catastrofaal uitpakken voor de samenleving.
    Ik vind dus dat onzekerheden benoemd en beleden moet worden en niet achtergesteld mogen worden op een geloof of overtuiging. Dat geldt voor zowel gelovigen als ongelovigen, omdat beiden op dit punt hun onzekerheden hebben.Dit impliceert ook dat de ‘waarheid van de een’, nooit de ‘norm voor de ander’ hoeft te zijn!Nu zou je kunnen zeggen: “Maar wat zijn dan wél zekerheden?”Dit inzicht is niett het gevolg van een dogmatische houding (een impliciete beperking van het denk-veld), maar wel van een bredere oriëntatie. Ik vind geloof dus prima, maar het vereist in een pluriforme samenleving een bredere oriëntatie om elkaar hierin niet tekort te doen.Er kunnen natuurlijk vele verschillende redenen zijn waarom gelovigen zich niet breder oriënteren. De meest voorkomende is wellicht de sociale omgeving die hierin al een keuze voorstaat en waar je dus, waarschijnlijk al vanaf je geboorte, deel van uitmaakt. Een soort geconditioneerde gewoonte dus. Je hobbelt mee op het paard van ouders, vriend of vriendin en je hebt je er, om begrijpelijke redenen, nooit echt druk om gemaakt. Het, op latere leeftijd, breder verdiepen komt er bij velen niet van omdat geloof voor sommigen bijvoorbeeld niet eens belangrijk genoeg is om echt serieus over na te denken. Het andere uiterste, omdat je omgeving dat niet toestaat (leven in religieuze enclaves) komt helaas ook voor. Wie dat ‘verdiepen’ wél doet zal ontdekken dat de impact op de maatschappij van vrijwel elke religie erg groot is:Geloof is in mijn ogen niet meer dan ‘vastgeroeste twijfel’, waarop religies hun basis vinden. Dat is niet oneerbiedig bedoeld maar het heet niet voor niets ‘geloof’ en kent dus geen zekerheden. Bijgeloof is dus ook een pleonasme… Wetenschap is mijn waarheid tót het moment dat ze door nieuwe inzichten wordt ingehaald. De normatieve filosofie zie ik eveneens als een zeer waardevol kader, maar ik begrijp wel de meerwaarde van ‘spiritualiteit’ voor veel mensen. Het is daarbij natuurlijk wel van belang dat het besef blijft van het spirituele fundament.

      1. De grote levensvragen heb ik natuurlijk ook. Daar biedt de filosofie voor mij de meest plausibele denkrichtingen. Ik leg me ook neer bij het feit dat we het daar mee moeten doen. We kúnnen er gewoonweg niets écht over weten…. 
      2. Zingeving? Gelovigen menen vaak dat zonder God(en) en religie ‘zingeving’ (betekenis en doel van het leven), geen ankerplekje heeft. Dat begrijp ik niet. Zingeving kan vanuit rationeel perspectief ook prima voortkomen uit:
        1. Persoonlijke waarden en relaties
          Betekenisvolle relaties, familiebanden en vriendschappen kunnen diepgaande zingeving bieden. Het nastreven van waarden zoals eerlijkheid, compassie en rechtvaardigheid kan ook een gevoel van ‘doel’ geven.
        2. Persoonlijke prestaties en doelen
          Het bereiken van doelen, het ontwikkelen van vaardigheden en het bijdragen aan de samenleving kunnen een diep gevoel van betekenis geven.
        3. Creativiteit en passies
          K
          unst, muziek, schrijven en andere creatieve expressies kunnen zingeving bieden. Het volgen van passies en interesses kan een gevoel van vervulling geven.
        4. Natuur en verbondenheid
          Sommige mensen ervaren zingeving door tijd door te brengen in de natuur, zich verbonden te voelen met het universum of de aarde.
        5. Filosofische reflectie
          Filosofische vragen over het leven, ethiek en het menselijk bestaan kunnen leiden tot diepgaande inzichten en betekenis.
  3. De ‘heilige’ geschriften, wat moet ik er mee?
    Ik zie de geschriften als intellectuele pogingen uit het verleden om de chaotische samenleving van toen, richtlijnen mee te geven. Dat moest natuurlijk in de ‘taal van toen’ om effect te sorteren en dat moest ook via een institutioneel medium (kerk) want de gemiddelde mens was analfabeet. Die functie heeft ze destijds dus ook gehad, tezamen met het doorgeven van universele wijsheden aan toekomstige generaties zoals; behandel een ander als jezelf, wees dankbaar, deel met anderen, wees vergevingsgezind en rechtvaardig.Geloven in een absolute waarde van de geschriften in religieuze zin, zou strijdig zijn met mijn ideeën over de acceptatie van het fenomeen God(en).
    Daarnaast acht ik al het gebodene inhoudelijk; kwalitatief zeer discutabel, strijdig, onwaar en gericht op eigenbelang en eigen ‘wijsheid van een vroeger moment’. Ik zou het voor mezelf dus ook niet kunnen verantwoorden om een religieuze groepering aan te hangen, want religies zijn gebaseerd op deze geschriften..
  4. Profeet, Apostel of Predikant? 
    1. Religieuze influencers:
      Als je de huidige ‘religieuze influencers’ onder de loep neemt dan hebben ze allemaal tenminste een aantal van de volgende kenmerken/eigenschappen: Charisma, Communicatieve vaardigheden, Geloofwaardigheid, Leiderschap, Kennis en expertise van hun geloof en religieuze tradities, Empathie, Zichtbaarheid en invloed.Net als de ‘influencers op andere terreinen’ in ons dagelijkse leven hoeft hun invloed niet gebaseerd te zijn op waarheid, werkelijkheid, bewijs, aannemelijkheid, wetenschap of kennis van dit moment. Een influencer bepaalt zélf de persoonlijke boodschap en een gouden regel luidt: De geesten met de minste inhoud preken de grootste zekerheden!
    2. Is de boodschap van een profeet of predikant ‘betrouwbaar’?
      Veel influencers van dit moment worden verguisd omdat ze beweringen doen die haaks staan op degelijke fundamenten, (de Famke Louise’s en Jomanda’s). Die influencers hadden we vroeger natuurlijk ook! De kunst was en is, om de eventuele vruchten uit de boodschappen te halen en de rest geen podium te geven, maar ja… Wie en Wat maakt hier het correcte onderscheid? De ‘boeiende ‘verteller’ van een boodschap, blijft slechts ‘een boeiende verteller…’ Wat voor de een dan een mooie metafoor is, wordt voor de ander werkelijkheid. Het verhaal op zich zegt niéts over de kwaliteit van de inhoud!Voor mij zijn het over het algemeen inhoudloze spreekbuizen die in een eigen werkelijkheid leven. Hun zelfbeeld stijgt uit boven de realiteit en daarmee is ook reflectie niet langer mogelijk. Ze genieten van het uitoefenen van macht op hun volgers. Ze harken daar ook nog eens geld mee binnen. Het wordt écht kwalijk als mensen een laatste ‘strohalm’ wordt voorgehouden (vroeger het flesje ‘wondermiddel’ van de rondtrekkende koopman, dat overal bij hielp).
      “Baat het niet dan schaadt het niet…” was de verantwoording. Ook ‘het gebed met die belofte’ behoort tot deze categorie. Er is altijd markt voor een strohalm en een angstige geest maakt geen nuancering. Het is dus niet meer dan bewust misbruik maken van iemands onzekerheid.
  5. Religie … welke religie is de ware of beste?
    Zonder geloof zou religie in haar rationele fundament dus ook zinloos moeten zijn, maar dat heb ik mijn leven wel anders ervaren.

    1. Er is meer dan alleen dat rationele fundament. De uitwassen van religie kunnen heel waardevol zijn. Denk daarbij aan de sociale binding of het genieten van de kunst of mooie muziek, het bieden van religieuze zingeving of houvast in momenten van kwetsbaarheid. Dat laatste: ‘God lost alles op’, zie ik wel als een vorm van bedrog, maar ze kan heel functioneel zijn bij hen die er in geloven en die behoeften hebben… Religie kan dus voor sommige mensen en/of op sommige momenten, een zinvolle betekenis hebben. We moeten echter blijven beseffen:
      1. Er is gebrek aan bewijs bij welke religie dan ook: Religieuze overtuigingen zijn gebaseerd op geloof en openbaring. Er ontbreekt volledig elk concreet en empirische bewijs voor de claims die worden gedaan. 
      2. Er is geen kwalitatieve ‘maatlat’ voor religies onderling: De waanzin van het feit dat religies elkaar onderling de maat nemen door te beweren dat de een beter is dan de ander, is een bewijs van geestelijk onvermogen. Er is geen maatlat die hier de basis vormt. Het feit dat dit wel gebeurt is in mijn ogen dus een bewijs van de ridiculiteit van de groepering of de predikant. 
    2. Verwijten aan kerk of religie:
      1. Hypocrisie, misbruik, extremisme: Religieuze organisaties en leiders zijn soms betrokken bij schandalen en misbruik en religie kan leiden tot extremisme. Dit zijn aspecten waardoor afkeer ontstaat.
      2. Macht als doel: Religie is door de eeuwen heen een zeer rigide machtscontinuüm geweest. Vroeger had het een zinvolle functie, zoals het creëren van orde en duidelijkheid, het onderwijzen van ‘de ongeletterde massa’, het verlenen van armenzorg enzovoorts,  maar dat is tegenwoordig niet meer nodig. Die functies zijn in Nederland grotendeels geïnstitutionaliseerd.
      3. De kernkwaliteit van religie, lokale geestelijke steun voor hen die dat nodig hebben, wordt overvleugeld door strijd om het gelijk op vlakken waar religie helemaal geen uitspraken over kan doen (Refo discussies over evolutie, Wim Eijk over de keuze van muziek in een kerk,  etcetera…). Schoenmaker…! Dit plaatst het instituut ‘kerk’ buiten een zichtbare toegevoegde waarde waardoor ze ook haar rationele credits verliest bij andersdenkenden.
      4. Irrationele beweringen: De waarde van rationaliteit wordt ter discussie gesteld waar de religieuze dit wenst. Dat is een vorm van onmacht door onwetendheid om keuzes te verantwoorden. Ook beweringen als “God is liefde” en “God zag dat het goed was” staan haaks op de dagelijkse ervaringen. Er is juist heel veel fout als je goed de wereld inkijkt… maar… dat komt dan weer door de zondige mens? God had toch ook die mens geschapen? Ratio in afwegingen is niet voorhanden, maar wordt gezocht in discutabele tekst-interpretaties en religieuze denkbeelden of schrift-passages om de afweging te verantwoorden.Mijn reactie op dit filmpje van Wilkin van de Kamp:
        Oorzaak – Gevolg… Geen evenwichtige voorstelling van zaken. Het leed van de mens is de schuld van de mens? Je verliest je kind (onschuldig) aan kanker en het kind is de schuld? Dit soort logica ken alleen een dogmatisch bijbel-fundament. Het besef dat dit toch een discutabel en niet rationeel onderbouwd fundament is, ontbreekt echter volledig.Waarom ontneem je mensen het ‘zelf nadenken’ door voor alle rationele problemen een irrationeel antwoord te verzinnen en er een God voor te benoemen? Dat is een eigenbelang en je maakt misbruik van de mensen die dat oordeel niet zelf kunnen vellen. Schande!Het zal u wellicht niet verbazen maar een kritische noot wordt in de reacties op zijn site niet toegestaan en dus verwijderd. De schrijver (ik in dit geval) wordt geblokt. Alleen de enthousiaste dankbetuigingen worden getoond. Is dat de houding van een evenwichtig leider?Wim Eijk meent dat hij ‘de waarheid hoedt’, hij claimt daarmee dus altijd op voorhand zijn gelijk, hetgeen getuigt van een narcistische houding. Mensen denk zélf na en trap niet in dit soort Jomanda-talk.In dat zelfde rijtje van non ratio’s en Bijbel-papegaaien met te grote ego’s vallen bijvoorbeeld ook ‘verkopers van het eigen gelijk’ als Tom de Wal (klinklare misbruiker van kwetsbaren), Rinie van Reenen (betweter over zielige homo’s), David Maasbach (is zelfs de stem van God) en Henk van Zon (de allesweter met: “De hel bestaat echt!”), om er maar een paar te noemen. Zij die allemaal zo zeker weten, hebben rationeel aantoonbaar niet de kwaliteit zich dit te mogen aanmeten!
      5. De vermeende ‘goddelijke liefde’ die door religies te pas en te onpas over je wordt uitgegoten, wordt nergens getoond. De wereld zit anders in elkaar. Je ziet die liefde zelfs niet terug in de oordelen tussen religies onderling of in oordelen over andersdenkenden. “Al die anderen doen het fout op basis van jouw eigen religieuze overtuiging en ja, je neemt ze vervolgens ook nog de maat?”
      6. Maakt religie mij tot een beter mens?
        Of religie je tot een beter mens maakt hangt af van hoe je jouw religie interpreteert en toepast in je leven. Het is belangrijk om kritisch te blijven nadenken en jezelf af te vragen, hoe je religieuze overtuiging, gedrag en houding, anderen beïnvloeden. Het is uiteindelijk aan het individu om te bepalen of en hoe religie hen tot een beter mens maakt.
        Ik stel dat ik religie niet nodig heb om een goed mens te kunnen zijn. Mijn rol (en mijn normen) worden niet bepaald door een God maar slechts door eigen ‘gevoel/intuïtie’. Sommige Theïsten denken echter dat religie hiervoor wél noodzakelijk is omdat je anders ‘het doel van het leven’ niet kent. Hiermee doe je de niet religieuze tekort, zie: zingeving (2.2 in deze blog). Hier een voorbeeld van een overrompelend, rationeel onevenwichtige antwoord, op de vraag van een student. Is dit de religieuze versie van de logica erachter? Het zoveelste niet rationele antwoord op een eerlijke rationele vraag…  De rationele insteek (college moraal en beleidsethiek) en (Een moraal zonder God – Prof.Etienne Vermeersch) denkt hier anders over maar wordt niet meegewogen als argument…
  6. Gelovigen?
    Een mens wordt niet met een geloof geboren, dus gelovigen zijn verleid (door lokale gewoonten, religie of predikant) om de ‘waarheid’ tóch te zoeken in een keuze van anderen. Ik beschouw die keuze derhalve als het resultaat van eenzijdig geïnformeerd zijn.Er kunnen natuurlijk vele verschillende redenen zijn waarom gelovigen zich niet breder hebben georiënteerd.
    De meest voorkomende is wellicht de sociale omgeving die hierin al een keuze voorstaat en waar je dus, waarschijnlijk al vanaf je geboorte, deel van uitmaakt. Een soort geconditioneerde gewoonte dus. Je hobbelt mee op het paard van ouders, vriend of vriendin en je hebt je er, om begrijpelijke redenen, nooit echt druk om gemaakt. Het, op latere leeftijd, breder verdiepen komt er bij velen niet van omdat geloof voor sommigen bijvoorbeeld niet eens belangrijk genoeg is om echt serieus over na te denken. Maar zelfs als je dat belang wél ziet zijn er oorzaken die het breder oriënteren belemmeren.

    1. Je omgeving staat bredere oriëntatie niet toe (leven in religieuze enclaves) komt helaas ook voor. Ik vind het persoonlijk onverteerbaar dat clusters in onze samenleving gedoogd worden die hun mensen (dus ook hun kinderen) geestelijk te verminken met onzin, en dreigementen over hel en verdoemenis.
    2. Elke religie vervormt persoonlijk rationeel denkvermogen (Immanuel Kant) en rationele maatschappelijke afwegingen en het doet andersdenkenden geweld aan, ook al beschouw je jezelf als nog zo tolerant… en nee, dat is niet overdreven!
      Een gelovige “vindt ergens iets van, gebaseerd op dat geloof” en dat kan variëren van bijna onschuldig tot heel eng, voor de andersdenkende medemens. Denk aan; oordelen over andersdenkenden, beperking van persoonlijke vrijheden, discriminatie en intolerantie, achterhaalde opvattingen die indruisen tegen de wetenschappelijke kennis en moderne waarden, belemmering van maatschappelijke vooruitgang. Zo heeft de betrokken gelovige zélf een dwingende reden om zich niet breder te oriënteren.
    3. Niet zélf nadenken? Religie dicteert in meer of mindere mate het gedachtegoed van de gelovige en ontneemt (ook in meer of mindere mate) mensen de wil (en soms zelfs het recht) om zélf na te denken en vooral ook zélf verantwoordelijk te zijn voor hun denken, doen en laten..Dit vormt een gevaar voor een rationele en pluriforme en democratische samenleving, omdat religie boven regelgeving wordt geplaatst. Het stimuleert slaafs volgen omdat je er zelf toch niets aan kunt doen en opent tegelijk de deur voor ‘lokale dictatortjes’ (of, zoals ik ze noem, de Biblebelt-Jomanda’s) die je vervolgens gaan vertellen hoe je denken, handelen en geloven moet.
  7. Botsen Religie en wetenschap?
    Ik vind het bijzonder dat religieuze mensen enerzijds wetenschap gebruiken waar ze het nodig denken te hebben en er zelfs op terugvallen bij het nemen van belangrijke beslissingen, maar anderzijds diezelfde wetenschap heel gemakkelijk in het verdomhoekje plaatsen als er ook maar een conflict dreigt met hun religieuze overtuiging.Uitleg als: “De wetenschap weet nog steeds niet precies hoe een simpele cel in ons lichaam preciés werkt en dus moet er een ‘creator’ zijn” vind ik van een niet evenwichtig denkniveau.
    De wetenschap weet het (nog) niet precies en dús is er een God? De conclusie zou moeten zijn: “We weten het domweg niet.” Dus zónder die benoeming van een ‘god/creator’, want in het verleden bleken dergelijke vragen (Zeus, Poseidon e.d.) uiteindelijk tóch natuurkundig goed verklaarbaar. Ik zeg dit met opzet zo, zonder een God of creator te ontkennen…We wéten het domweg niet en dát moet ook de conclusie zijn, dus zónder benoeming of uitsluiting van God(en).

    1. Wetenschappelijke inconsistentie: Religieuze overtuigingen zijn met enige regelmaat in strijd met wetenschap. Sommige gelovigen menen zelfs dat wetenschap ook maar een mening of een theorie is en dat de wetenschap zélf kan worden vergeleken met een religie. Voor deze mensen geldt dat ze dus tenminste ook op het gebied van wetenschap onvolledig zijn geïnformeerd (blog 74). Hoe minder kennis, hoe meer geloof? Dat geldt tenminste op alle niveaus waar die voornoemde brede oriëntatie, en/of rationele afweging, niet heeft plaatsgevonden constateer ik,
    2. Wint Wetenschap of wint Religie in discussies? Inmiddels is overduidelijk dat waar religie écht botst met wetenschap (platte aarde als metafoor), de wetenschap het uiteindelijk áltijd wint. Ik zie religieuzen op die punten dan ook als onvoldoende (breed en diep) georiënteerd. Dit wil niét zeggen dat de wetenschap altijd het exact juiste antwoord presenteert, maar wel dat zij elke rationele discussie over het onderwerp van conflict wint en na verloop van  tijd een steeds passender antwoord op vragen kan geven door voortschrijdend inzicht. Voorspellingen gebaseerd op wetenschap scoren veel beter dan voorspellingen op basis van een religieus fundament. Hoe vaak zou de aarde inmiddels al niet vergaan zijn en hoe plat blijft de aarde?
    3. Evolutie? Het ontkennen van wetenschappelijke voortgang is niet alleen onverstandig maar maatschappelijk ook onacceptabel. Wetenschap is niet ‘ook maar een mening’, maar de best te onderbouwen basis voor ons denken/handelen die we kennen. Ze sluit het bestaan van een God trouwens niet uit!
    4. Religies (en hun leiders) overspelen al eeuwen hun hand door uitspraken te doen op terreinen die niet ‘des religies’ zijn. Het verleden heeft voldoende aangetoond dat ze daartoe niet in staat zijn en steeds hun ongelijk achteraf moeten erkennen door het goed te praten met een Bijbel-mis-interpretatie of -nuancering. Dit is voer voor de rationalist om tenminste dát aspect van een religie als ‘niet serieus te nemen onzin’ te zien (denk aan de z.g. bijbelstudies en retorische Jomanda-verhalen van de Biblebelt predikanten).
      1. Tegenover dit alles staat dat ook de wetenschap zich van haar beperkingen bewust moet zijn als het gaat over vraagstukken als bijvoorbeeld; absolute waarden, emoties, bewustzijn,  ethiek, moraal, religieuze kwesties, spiritualiteit, kunst en esthetiek. Ik vind het onbegrijpelijk dat beide partijen deze overtredingen nog steeds maken en zich daardoor zelf in de voet blijven schieten
  8. De bijdrage van religie aan de samenleving?
    Mijn conclusie is dat religie geen positieve bijdrage meer levert aan de samenleving. De balans is doorgeslagen van ‘zinvolle bijdrage’ in de vroegere tijden, naar ‘beperking en overlast’ in de moderne maatschappij. Voor de brede maatschappelijke afweging is religie in de huidige tijd naar mijn overtuiging meer schadelijk dan dat het iets oplevert. Er zijn inmiddels seculiere alternatieven die vergelijkbare bijdragen kunnen leveren op de toegevoegde waarde van voorheen. Denk daarbij aan humanisme, filosofische ethiek en niet-religieuze gemeenschappen. Operationele waarden als zorg, onderwijs, bestuur en dergelijke, zijn nu geïnstitutionaliseerd
    Ze is hiermee geen noodzakelijke voorwaarde meer voor een goed functionerende samenleving:

    1. Positieve aspecten van religie?
      Voor de brede maatschappelijke afweging is religie in de huidige tijd, naar mijn overtuiging, meer schadelijk dan dat ze iets positiefs oplevert. Ze is geen noodzakelijke voorwaarde voor een goed functionerende samenleving:

      1. Vermeende positieve aspecten als morele waarden, zingeving en gemeenschapsvormen, kunnen prima zonder religieuze kapstok anders zou de rest van Nederland ze niet hebben…?
      2. Is religie noodzakelijk om als mens de spirituele aspecten te kunnen ontwikkelen? Nee, want deze stelling is nergens op gebaseerd. De filosofie verkent terreinen aan de rand van de wetenschap (Corey Anton snijdt zaken aan waarvan ik denk dat we ze nooit zullen begrijpen). 
      3. Ook spirituele behoeften kunnen prima (zelfs béter) worden vervuld zónder religie.Het is een uitdaging om de juiste vormen te introduceren, maar dat is geen argument om de huidige religieuze insteek te huldigen.Zonder religie kan een samenleving prima floreren (denk aan bijvoorbeeld aan Scandinavië, Japan, IJsland). De sociale functies van het ‘kerkelijk netwerk’ kunnen prima zonder religieuze insteek gerealiseerd worden. Dat voorkomt veel onderlinge ergernissen.
    2. Negatieve aspecten van religie zoals conflicten, dogmatisme en uitsluiting. Deze belasten wél onze hele samenleving. 
      1. Conflicten en verdeeldheid tussen groepen mensen met verschillende religieuze overtuigingen, intolerantie, discriminatie en zelfs gewelddadige conflicten leiden tot schade aan de samenleving. 
      2. Beperking van individuele vrijheden zoals vrijheid van meningsuiting, gelijke rechten voor alle burgers en vrijheid van levensstijl zijn onzinnige en eigenlijk criminele stellingnames.
      3. Dogmatische denkwijzen en het afwijzen van wetenschappelijke kennis en feiten belemmeren de vooruitgang en ontwikkeling van de samenleving en bedreigen soms zelfs de levens van buitenstaanders (vaccinatie).
      4. Seksuele onderdrukking, door conservatieve opvattingen over seksualiteit en genderidentiteit, leidt tot onderdrukking en discriminatie van minderheden en individuen die niet voldoen aan traditionele normen.
      5. Corruptie en machtsmisbruik waarbij religieuze leiders en organisaties betrokken zijn bij corruptie en machtsmisbruik omdat ze hun positie gebruiken om hun eigen belangen te behartigen in plaats van het welzijn van de samenleving (religieuze enclaves).
      6. Een organisatie (zoals Refo) die probeert om mensen af te schermen van invloeden van buiten (b.v. geen televisie), dient alleen haar eigen belang “Houd jij ze maar dom, dan houd ik ze arm”. Bang voor verloop/protest (maak de mensen niet te wijs) en gezichtsverlies (wij hebben een fout gemaakt, evolutie bestaat toch). De voorganger die een kerkgemeenschap zo afschermt van rationele inzichten en ze soms zelfs vertelt hoe te reageren op vragen van derden, zoals de pers op straat, gaat zijn competenties ver te buiten. Anderzijds laat de gemeenschap deze religieuze dictatuur ook gewoon toe en dat is deels een zorgelijk gebrek aan inzicht en/of ruggengraat en zeggenschap, maar meestal vooral het gevolg van het keurslijf van de directe omgeving. Als je wilt ontsnappen moét je verhuizen… Triest dat in dergelijke gemeenschappen niet wordt ingegrepen door een overheid als seculiere burgerbelangen geweld wordt aangedaan.
      7. De gedachte dat we respect moeten hebben voor iemands religieuze overtuiging is onzinnig. We moeten respect hebben voor mensen maar juist niét voor religie! Daar is namelijk geen enkele reden voor. ‘Tolereren van religie’ is een eerlijker kwalificatie. Iedereen mag zich uitspreken als religie zijn wereld geweld aan doet en zeggen wat ie er van vindt. Klimaat is niet belangrijk want God regelt dat wel zo hem goeddunkt? Om gezamenlijk een maatschappij te besturen moet er consensus zijn over de gronden waarop we dat doen. Dat kunnen, gezien de pluriformiteit, niet anders dan rationele gronden zijn.
      8. Ook gematigd religieuzen zijn een last. Het religieuze fundament onder élke religie is ‘stellingname’. De mate waarin vervolgens profilering plaatsvindt is afhankelijk van de lokale situatie, cultuur, voorganger en de persoonlijkheid van de religieuze zelf (b.v. jong en fanatiek leidt soms tóch tot extremisme). Je mag die conclusie dus niet op voorhand trekken. Zelfs in ons land heeft iedereen meer of minder ‘last’ van religies door ongevraagde publieke uitingen, discussies, discriminatie, borden in het weiland, kerkklokken, stellingnames etcetera.
      9. Het antwoord “Omdat ik dat geloof” ontloopt elke rationele discussie en afweging en dat is niet acceptabel. Ook voor religies onderling bestaat geen maatlat die de ene boven de andere stelt. Dit, gecombineerd met ieders overtuiging van het eigen gelijk boven de anderen, maakt religie onverenigbaar met de ratio c.q. het nuchtere ‘boerenverstand’.
      10. Maar de Bijbel/Koran zegt:…
        Het argument, ‘dat geen verantwoordelijkheid behoeft te worden afgelegd omdat het geloof betreft’, moet formeel en publiekelijk worden ontkracht. Het mag niet méér zijn dan een persoonlijke mening die daarbuiten geen consequenties heeft.
      11. Zodra mensenrechten worden geschonden, (dus ook die vanuit een religieuze overtuiging!) moeten we niet wegkijken openlijk het debat aangaan, desnoods voor de rechter (bijvoorbeeld bij discriminatie van homoseksuelen en vrouwen). Ik vind dus dat je hier een genuanceerdere insteek juist moet vermijden omdat je daarmee onze moeizaam opgebouwde rechten en inzichten anders eveneens nuanceert.
  9. Bestuurlijk (landelijk en lokaal), wat moet ik er mee?
    De brede maatschappelijke heroverweging van 2020 getiteld
    ‘Naar een inclusieve samenleving’ verdient herijking op meerdere fronten. Allereerst dient een neutrale toon van de nota uitgangspunt te zijn (blog 75) om het reeële beeld te schetsen. Een oneliner als ‘ In ons land, niemand aan de kant’ suggereert vooral ‘wees lief naar iedereen’. Ze belemmert tegelijk het belang van ‘meer duidelijkheid over de pijnpunten en hoe daar mee om te gaan’. Voorts zijn de mate van immigratie en de rol van nieuwe media sinds 2020 ingrijpend toegenomen. De vermelding van een mogelijk alternatieve aanpak door een striktere scheiding van kerk en staat (naar Frans voorbeeld) met een analyse, ontbreekt volledig.

      1. Seculariteit is de overtuiging dat religie/geloof geen invloed mag hebben op het besturen van onze multiculturele en democratische maatschappij. Als alle inwoners één religie aanhangen dan is dat waarschijnlijk niet haalbaar, maar in Nederland waar een minderheid religieus is en ook nog is verdeeld over meerdere groeperingen en zo’n 75% zelfs helemaal niet in een God gelooft, zou het toch moeten kunnen. Ik vind het, gezien onze maatschappelijke samenstelling, eigenlijk een plicht van de overheid om dit beter vorm te geven want wij zitten nog vol met religieuze invloeden. Er moet een soort van gedeelde duidelijkheid komen. Ik pleit voor proces-aandacht in plaats van provocerende acties. In Nederland mogen we tegen een religie ageren, maar in veel andere landen geldt dat recht niet. We moeten er voor waken niet af te glijden naar een religieuze dictatuur.
      2. Scheiding kerk en staat? is ook belangrijk, omdat het de dominante religie op afstand houdt en kleinere religies beschermt tegen. Frankrijk is verder gevorderd op dit gebied dan wij, omdat daar elke vorm van religie uit bestuur verbannen is. Het hebben van een religieuze voorkeur vanuit het bestuur zou hier in Nederland ook niet mogelijk moeten zijn. Activiteiten zoals gezamenlijk bidden voorafgaand aan de vergadering van de gemeenteraad in Bunschoten, getuigen niet van goed bestuur. Alle raadsleden (in geheel Nederland!) moeten gelijk worden behandeld. Als een subgroep wil bidden, moeten ze dat maar vooraf in een separate ruimte doen. Door die sub-groep lokaal als meerderheid te zien verloochenen we het belang van seculariteit en scheppen onduidelijkheid over de rol van de staat. We moeten meer duidelijkheid krijgen over gewenst/ongewenst gedrag bij publiek bestuur in het algemeen, door discussie over verschillende punten.
      3. Persoonlijk geloofsuitingen dragen blijft een individuele keuze van de betrokkene, net als een tattoo, hanekam of piercing maar is onnodig provocerend naar andersdenkenden toe. Ik acht het ‘dragen van’ dus onverstandig en contraproductief. Waarom zou je je bewust afzetten tegen andersdenkenden en wat denk je daar vervolgens mee te bereiken?
      4. Geen verbod op hoofddoekjes! De vrijheid van meningsuiting wordt beperkt door een verbod (hoofddoekjes, keppeltjes, kruisjes, lange baarden vanuit religieuze achtergrond, etc…) zoals in sommige landen gebeurt en ook hier nu soms wordt geopperd. Ik denk dat we dan als overheid een fundamenteel verkeerde keuze maken, want dan zijn wij zelf ook een dictatuur.
      5. De overheid zelf dient wél neutraal te zijn. Het zou moeten betekenen dat mensen in overheidsdienst gedurende hun werk géén geloofsuitingen moeten hebben. Het medewerkersbestand mag wel een afspiegeling zijn van de bevolking, maar men moet zich hier dus in schikken als men een overheidsfunctie wil bekleden. Het onderschrijft de inzet van de overheid om haar werk vanuit neutraliteit te doen en niet vanuit een persoonlijk perspectief. Dit is misschien een moeilijk punt, maar dat is natuurlijk geen argument. “Geen geloofsuitingen binnen overheidsfuncties” (dus ook niet binnen kantoren zónder publieke functie).
      6. Geloofsuitingen dóór de overheid zijn niet meer van deze tijd. Ik vind het onbegrijpelijk dat bijvoorbeeld bij de beëdiging van de kamerleden “Zo waarlijk helpe mij God almachtig.” nog altijd een optie is. Zachte heelmeesters… Schrap alle religieuze uitlatingen in overheidsuitingen, zowel in tekst als product (b.v. munten, artikelen, aanbevelingen e.d.). Ook hier is er een gebrek aan doortastendheid en leidt ‘de stemming’. In de USA is het bijna gewoonte om zelfs in de senaat God bij elke zin te noemen tot grote ergernis van seculieren en daar laait de discussie steeds heviger op. Zij zijn dus al heel ver van huis. Hopelijk is dat niet ons voorland in dezen, dus geef aandacht aan proces en invulling en laat het niet op z’n beloop.
      7. Duidelijker onze grenzen aangeven. Wat accepteren we en wat zal leiden tot vervolging en kan dus echt niet;  (vrijheid van meningsuiting, vrouwenrechten, LGBT+-rechten, kinderrechten), niet allen voor onze eigen mensen, maar vooral ook voor de nieuwkomers (immigranten) want ook zij kunnen ons samenlevings-evenwicht verstoren. Een meer strikte scheiding van kerk en staat zou ook hierom een goede stap zijn.
      8. Bijzonder onderwijs? Ik begrijp dat de vrijheid van onderwijs is ontstaan vanuit meerdere perspectieven (politieke vrijheid, Culturele diversiteit, ouderlijke betrokkenheid, sociale mobiliteit). Religieuze behoeften maken hier misbruik van. In de volksmond is bijzonder onderwijs namelijk vooral religie-gericht. Deze vorm van bijzonder onderwijs biedt geen meerwaarde boven openbaar onderwijs. Ze bereidt kinderen zelfs eenzijdiger voor op hun toekomst en dat is niet in het belang van het kind. Ik zou er voor pleiten om te heroverwegen of er nog voldoende steekhoudende voordelen zijn voor het kind zelf, om hier vervolg aan te geven of juist niet.
      9. REFO Bijzonder onderwijs is nóg een verhaal apart. Het VGS-pleidooi om dit vooral te behouden en de daarbij behorende argumenten zijn vanuit een zeer eenzijdig belang geformuleerd (maak kinderen sterk met God als ruggengraat in deze seculiere samenleving) met een toelichting alsof het in de volle breedte als voordeel werkt. Doorgaan op deze weg heeft inmiddels echter het tegendeel bewezen dus de praktijk bevestigt dit niet. Op scholen worden werknemers én kinderen gediscrimineerd op voorhand. Doel is vooral om de kinderen te behouden voor de refo-gemeenschap, hetgeen voorbij gaat aan het belang van het kind. Vaak rijke REFO-ondernemers bestieren deze ‘onderwijs’ inrichtingen. Een giftige angstcultuur en dictatoriale (kritiek betekent ontslag) omgeving met pure geestelijke kindermishandeling, waar overheidsingrijpen noodzakelijk is!
  10. Tot slot…
    Tijdens mijn bredere oriëntatie merkte ik dat ik steeds vaker de neiging heb religieuzen te informeren en aan te moedigen om zélf na te denken over hun maatschappelijke rol en de gronden waarop keuzes moeten worden gemaakt. Hoe hard of streng je je ook gelooft, iedereen weet zeker dat ie hersens heeft die ie dan van zijn/haar God heeft gekregen. Iedereen heeft ook de overtuiging dat ie die hersens ook moet gebruiken om in z’n leven de juiste dingen te doen en dat betekent nadenken en de zin en onzin van elkaar scheiden. Nadenken moet je over alles, niks is zomaar waar omdat iemand anders dat eenvoudig beweert. Ik zou heel graag willen dat we die overuiting delen. Denk na en wees kritisch! Slik niet alles zomaar voor zoete koek omdat het je vroeger zo met de paplepel is ingegoten of dat een dominee, pastoor of wie dan ook dat beweert! Dat zijn ook mensen, met dezelfde onzekerheden als jij. Zij hebben geen enkel recht om zich meer te voelen dan jij. Ze weten ook niets zeker, net als jij. Durf te denken, durf conclusies te trekken en durf je eigen conclusies uit te dragen!

    Ik raak gefrustreerd door holle religieuze beloftes, dogmatische fundamenten en bijgelovige praktijken waarmee anderen worden be- of veroordeeld.In Nederland komen steeds meer mensen met meer uiteenlopende overtuigingen samen, mede door immigratie. Daarnaast hebben nieuwe media extremisten een breder podium gegeven dan voorheen. Ik merk dat de impact van religie op onze samenleving groter wordt óndanks afnemende spiritualiteit bij een deel van de bevolking. Dit waren voor mij persoonlijk de belangrijkste redenen om me er wél wat meer in te verdiepen. Ik denk dat we het kaderen van (bestuurlijke) zeggenschap beter moeten inrichten door een striktere scheiding van kerk en staat (met Frankrijk als voorbeeld).Ik merk dat ik, door me er in te verdiepen, ook steeds meer de neiging heb om religieuzen breder te ‘informeren’ en vooral ook aan te sporen om zélf na te denken over hun maatschappelijke rol en hoe ze deze zelf willen invullen. Ik raak gefrustreerd door holle religieuze beloftes, dogmatische uitspraken en bijgelovige praktijken waarmee de eigen gemeenschap geestelijk wordt verminkt en buitenstaanders worden be- of ver-oordeeld.Ik pleit ervoor om bestuurlijk de discussie aan te gaan en voor algemeen geldende belangen alleen rationele kaders en randvoorwaarden te hanteren. Alleen zo kunnen we verandering teweegbrengen.Orthodoxe aanbidders zijn voor mijn gevoel zo ver van de realiteit af dat niets hen zal helpen. Voor mij zijn het aanbidders van de boze wolf of Roodkapje die in een schijnwereld leven en van jongs af aan beschadigd zijn en dat beschadigen van de volgende generatie laten ze nog steeds gebeuren. Dit is dezelfde toon die ze tegen andersdenkenden aanslaan dus ik voel me niet bezwaard om dit zo te zeggen. Als ze mijn verhaal lezen gaan ze me vast melden dat ze voor me gaan bidden en dat is even schaamteloos. Desondanks ben ik er van overtuigd dat ook zij vanuit een oprecht perspectief hun rol in de wereld willen vervullen. Ik denk echter ook dat dit perspectief een eenzijdig en maatschappelijk erg onvolledig referentiekader is en daar moeten we iets aan proberen te doen.

Hoewel het zeker niet mijn bedoeling is geweest ’te kwetsen’ ben ik er vast ook niet geheel aan ontkomen. Het is een moeilijke grens die voor iedereen weer kan anders liggen, dus ik laat het er maar bij.

Tot slot een groet aan allen die wel of niet geloven… en hoop op wijsheid voor allen die het zeker menen te weten…

Deel 5: Epiloog: Hoe te veranderen?

Een heel gelukkig 2024!

Jeroen Teelen

31 december 2023

(N.B. U kunt eventueel ondertiteling/vertaling aanzetten in uw browser)

Onder de naam van Stephen Hawking is postuum het boekje ‘De antwoorden op de grote vragen’ verschenen. Goed leesbaar voor de leek en een echte aanrader voor iedere ‘zoekende’.

  1. Wetenschap of Geloof? Wetenschappers over religie (1/4) Staan Geloof en Wetenschap elkaar in de weg?
  2. Wetenschap of Geloof? Wetenschappers over religie (2/4) Creationisme of Evolutie
  3. Wetenschap of Geloof? Wetenschappers over religie (3/4) Intelligent design noodzakelijk of niet?
  4. Wetenschap of Geloof? Wetenschappers over religie (4/4) Is wetenschap arrogant en alleen maar rationeel?
  5. God en de oorzaak van de ‘big bang’ door Mike Brigandi
  6. Maarten botst met Knevel over geloof
  7. Is de Bijbel vandaag de dag nog relevant? Richard Dawkins
  8. Een dialoog tussen jonge Christenen en Atheïsten (Geloof en Rede)
  9. Waarom is het waarschijnlijker dat er wél een God bestaat dan dat er niét een God bestaat?
  10. God bestaat niet Hans Crombag RVU
  11. Drie jonge refo’s over het kijken naar films en series 
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.