1 De rol van Religie in de Maatschappij

Mijn ‘wieg’…

Net als velen werd ook ik al in mijn vroege jeugd geconfronteerd met een geloof, een kerk, zwart/wit-denken (wij doen het enig juiste en alle anderen moeten worden bekeerd). Ik ben opgevoed in een behoorlijk katholiek gezin. Mijn moeder was een gelovige vrouw en mijn vader knikte mee, die geloofde het allemaal wel… Zij bepaalde dus de orde in huis. Keurig ’s zondags naar de kerk, de haren netjes gekamd… je wist niet beter. Ook niet voetballen voor het huis op zondag “Wat zullen de buren wel niet denken (heel belangrijk) en dat kan ook niet want je hebt je nette kleren aan…” Kortom, een standaard katholiek gezin met zeven kinderen in een gewone ouderwetse Deventer buurt in de jaren vijftig/zestig van de vorige eeuw.

Waar de preek van de pastoor over ging was ik bij de uitgang meestal al weer vergeten maar de muziek was wel aardig en vooral het orgel vond ik prachtig. Mijn moeder, een lieve vrouw die natuurlijk alles voor de kinderen over had, putte energie uit haar geloof. Het gaf haar duidelijkheid en richting en volgens mij ook een gevoel van rust en geborgenheid. Het was haar kader en tevens haar uitlaatklep… met de permanente spiegel: “Doe ik het wel goed genoeg?” Met hel en verdoemenis regeerde ze over haar zeven kinderen als een van hen iets buiten ‘de gebaande weg’ dreigde te gaan lopen… en als ik (oudste) daar dan een relativerende opmerking over maakte was het hooguit even stil, maar die vond niet echt gehoor. “De regels zijn duidelijk en die hoef je niet te relativeren” leek haar standpunt “God wil het zo”.

Een kapelaan had aanzien, een pastoor had altijd gelijk, een bisschop was bijna een heilige en over misstanden in die kerk werd liever niet gesproken, “die had je overal.” Dat was mijn jeugd en dat was toen dus ook mijn norm. Er breder over nadenken hielp op die leeftijd nog niet echt en dus loop je daar gewoon in mee. Je hebt geen keus en weet niet beter. Elk kind komt op een bepaald moment ergens blanco ter wereld en wordt vervolgens gebrainwasht in een bepaalde religieuze context. Op dat moment is dát jouw werkelijkheid en je hele omgeving bevestigt dat vrijwel dagelijks. Er was zelfs een behoorlijke onderlinge competitie tussen religies onderling in de jaren vijftig/zestig, mede veroorzaakt door het toestaan van religies met eigen scholen, het z.g. bijzonder onderwijs. Het kon tot stevige vechtpartijen exploderen. Kortom, religie was een bron van onderscheid en van elkaar de maat nemen. “Al die anderen zien het verkeerd” werd er continue ingepeperd.

Wel beschouwd zou uit het voorgaande al de evenwichtige conclusie moeten luiden (overheid!) dat, gezien de vele religies,  een opgroeiend kind meer gediend is bij het in kaart brengen van die diversiteit en het toelichten van standpunt-verschillen, dan bij het verder verzuilen door eigen scholen. Bijzonder onderwijs is dus eerder een beperking die je een ontwikkelend kind meegeeft dan een verrijking!

Heeft religie zin of zin gehad?
Ik kan me voorstellen dat de wereld er duizenden jaren geleden niet echt rooskleurig voorstond. Het recht van de sterkste zonder uitgesproken moraal lijkt me niet de ideale insteek voor een samenleving (dat wil natuurlijk niet zeggen dat er zonder religie geen moraal zou zijn!). Zelf zie ik de Tenach, Bijbel en Koran, vooral als richtlijnen (van dat moment) voor een beter leefbare gemeenschap, punt!

Het woord ‘beter’ geldt dus niet als ‘best’ want op de letter genomen zijn het ook boeken vol tegenstrijdigheden, geweld en misdaden en ook inhoudelijk spreken ze elkaar op punten tegen. Wat de werkelijke oorsprong is van alle verhalen die zijn opgetekend en in hoeverre ze een werkelijkheid beschrijven is eigenlijk oninteressant, maar dat terzijde.

Het gaat niet om ‘het gelijk’ of om de ‘letterlijke’ oude teksten. Het is een menselijke poging om de richtlijnen voor een betere samenleving te verwoorden (volgens sommigen als resultaat van ‘Goddelijke ingeving’). De boeken zelf kennen vele auteurs en zijn over honderden jaren geschreven, vertaald en aangepast. Ze hielden de mensheid bezig en gaven inhoudelijk (uitgesproken) richting en moraal (voor het geval je dat zelf niet had). Dat op zich, is al een prima handvat. Mede omdat de mensen over het algemeen niet lezen konden werd het verspreiden van die boodschap geïnstitutionaliseerd (de kerken met hun organisatie) en onderhouden door regelmatig bijeenkomsten (vieringen) af te dwingen. Het vooruitzicht van hel en verdoemenis als je deze richtlijnen niet naleeft, is evenzo geniaal natuurlijk want het geeft een religie ook nog eens de benodigde “stok achter de deur”… Religie was (en is) een instrument voor onderdrukking en heeft, als je de geschiedenis bekijkt, goed en slecht teweeg gebracht; denk aan de kruistochten, inquisitie, veroordeling van de Joden, achterstellen van vrouwen, misbruik, etcetera… te veel om op te noemen. Ook nu nog wordt Jihad gevoerd door gebrainwashte Moslims die zélf denken iets zinnigs te doen maar slechts slachtoffer zijn van hun eigen beperkingen. Religie heeft indirect (meer als gevolg van de georganiseerde kerk en niet van religie zélf) ook een enorme maatschappelijke ontwikkeling mogelijk gemaakt (denk aan ontwikkeling publiek recht, het gaf richtig aan bestuur, verspreiding van kennis, opvang van minder bedeelden, etc.). Veel van die rollen zijn nu ondervangen door ons maatschappelijke systeem, maar zelfs in déze tijd kan het fenomeen ‘kerk’, nog een grote (vooral sociale) rol vervullen in een gemeenschap. Ze heeft dus nog steeds potentie zolang ze het maatschappelijk effect als doel neemt (richting geven, ontmoeten, een vangnet zijn e.d.). Een kerk dus, die naar de samenleving een dienende rol wil vervullen. Daarmee zal ze zich dus ook automatisch moeten spiegelen aan de situatie/behoeften en samenstelling van die samenleving op dat moment en niet alleen maar willen heersen vanuit het ego van een voorganger of macht van derden.

Ongelovige organist…
Het fenomeen Kerk heeft bij mij door de muziek (als amateur organist/dirigent) ondanks al het voorgaande een groot aandeel in mijn leven gehad. Ik was weliswaar een (niet als zodanig profilerend) ongelovige in die gemeenschap, maar had desondanks een redelijk belangrijke rol en zolang de kerkleiders het mij niet moeilijk maakten en ik hen niet, konden we gezamenlijk waardevol zijn voor die gemeenschap. “Ik bepaal, want ik ben de pastoor/dominee” leidde tot een goed gesprek over dienen of heersen, maar over het algemeen kon ik prima met ze overweg. Zij en ik hebben geen van beiden de wijsheid in pacht en dat vond/vind ik een verstandig uitgangspunt. Het toont ook wederzijds respect. Ik heb dat spelen/dirigeren meer dan vijftig jaren mogen doen (in het begin wel vier of zelfs vijf diensten per week in kerken van diverse signatuur, afnemend naar slechts één per weekend in de laatste jaren) en ken derhalve de christelijke wereld ook behoorlijk van binnenuit. Een recente onenigheid met een dogmatisch R.K.-voorganger was voor mij de echte aanleiding om mijn gedachten hierover toch eens ‘op papier’ te zetten… Het vermeende recht van Kardinaal Wim Eijk dat zelfs de kerkmuziek op nieuwe inzichten (die hij alleen zelf bepaalt) moest worden ingericht, was voor mij aanleiding om er dan ook maar helemaal mee te stoppen als dirigent/organist…  Een niets ontziende olifant sloopt het restant van de porseleinkast, ik kan het niet anders verwoorden, maar terug naar het onderwerp.

Een indeling… even op afstand…
Ik denk dat je ten aanzien van ‘Religie & Maatschappij’ onderscheid moet maken tussen:
1-  Geloof (de persoonlijke overtuiging),
2-  Religie (welke stroming past daarbij),
3-  Kerkorganisatie (hoe is die stroming (lokaal) georganiseerd) en
4-  Maatschappelijke impact (omgang met de rest van de samenleving).
Op elk van die aspecten een kleine toelichting… (nogmaals, gewoon mijn visie als leek en niet als wetenschapper of theoloog)…

 

1 Geloof

Geloof kent in haar fundament een aantal oorzaken. Er is de natuurlijke drang om zaken te begrijpen of op z’n minst te kunnen duiden (rationele behoefte). Denk hierbij aan:
a) een zelfbeeld van imperfectie (de filosofische gedachte ‘Wat staat er boven deze imperfecte mens?’) of
b) de behoefte aan zingeving van het bestaan (wederom van filosofische aard) of
c) aan het niet kunnen verklaren wat er gebeurt en dat toeschrijven aan een hogere macht (rationele aard door natuurkundige onwetendheid).
Alles moet een plekje krijgen, een heel begrijpelijke menselijke behoefte. Argument a) en b) zullen we filosofisch moeten bezien omdat we daar nooit een echt hard bewijs voor zullen kunnen leveren. Het blijft een verwachting waar we waarschijnlijk nooit antwoord op zullen krijgen. Punt c) is, last but not least, voor de gemiddelde mens het primaire argument om goden te benoemen. Toen we als mensheid nog niets van natuurverschijnselen wisten, was er een God van de donder, een God voor de… enz… Door de eeuwen heen hebben veel van deze goden het onderspit moeten delven omdat de natuurkunde het mystieke bij het onderwerp wegnam waarmee dus de aanleiding was verdwenen. Desondanks in zo’n onderwerp blíjven geloven moet dan een gevolg zijn van persoonlijke angst, onwetendheid, sociale druk of onnadenkendheid. Hoewel de meeste van die vermeende Goden dus zijn ‘gevallen’ impliceert dat natuurlijk niet dat er helemaal niéts is! We weten het domweg niet, dus de bewering dat er niets is, is wetenschappelijk even dubieus/onbewijsbaar als de bewering dat er wél iets is…

Wetenschap & Geloof
De discussies gaan meestal niet zozeer om de geloofsfundamenten a) en b) (zelfbeeld en zingeving), maar juist over c), het niet kunnen verklaren wat er gebeurt. Op een of andere wijze hebben we van nature niet de moed om gewoon “Ik weet/snap het niet!” te roepen. De Natuurkunde/Wetenschap verklaart veel ‘HOE’-vragen (b.v. Hoe zit een atoom, de mens of zelfs het universum in elkaar) en Darwin bracht een geniale zienswijze die vanuit chaos de meest kansrijke ontwikkelingen zónder deterministisch perspectief legitimeert. (Evolutie 1859). Tien jaren later werd DNA ontdekt hetgeen de evolutietheorie aannemelijk maakte.
Opvallend is dat de gelovige vooral wetenschap ontkent waar het gevoel van tegenstrijdigheid met de religieuze opvatting heerst. Predikanten kunnen soms met verve heel kromme redeneringen over een gemeenschap uitstorten om toch vooral geen concessies te doen aan eerdere opvattingen (metafoor; zij blijven overtuigd van de platte aarde tegen beter weten in).
Los van deze ‘Hoe’ vragen blijft er een groot ‘kennis-gat’ bij de ‘WAAROM’-dimensie, de zingeving. Wij, (incl. de wetenschap) hebben geen rationeel antwoord op vragen als: Waaróm leven wij eigenlijk, wat staat er boven deze imperfecte mens en waaróm is er eigenlijk een universum?

Dergelijke vragen zijn voor velen aanleiding om daar, al of niet met de Tenach, Koran, Bijbel of ander boek in de hand, een ‘God’ voor te benoemen. Trouwens, ook een God is vervolgens geen antwoord op de vraag “Waaróm bestaat er een God? en “Wie is daar dan de ‘vader of schepper’ van?” Een iteratief probleem dus waar in ieder geval de ratio/wetenschap tekort schiet. Voor gelovigen is dat niet rationele, dus het niet begrijpen, juist het fundament van het geloof “Alles begint bij God” is hun adagium.

Ik besef inmiddels dat een gelovige acteert vanuit een heel ander denkmodel dan bijvoorbeeld een natuurwetenschapper (fysicus). Dick Wursten (Dr. Theologie, België) verwoordt het als volgt:
“- De natuurwetenschapper verklaart, zoekt naar oorzaken en gevolgen, stelt hypothesen op, toetst deze aan de werkelijkheid en komt zo tot een theorie (die vervolgens weer verfijnd of getest wordt etc..). Het verstand (rede) is hier het aan het werk om de gegevens om te zetten tot kennis: het hoofd regeert.
– De gelovige stelt zich anders op. Zijn belangrijkste kenorgaan is zijn hart (nee, niet het biologische, maar… ah ja, juist). Hij verklaart niet zozeer, maar verwondert zich; hij zoekt niet naar oorzaak en gevolg, maar naar zin en betekenis. Hij streeft niet naar een theorie, maar hij zoekt naar … ja naar wat eigenlijk? Ach laten we maar voor het gemak zeggen ‘God’. En als hij die vindt is hij dan klaar? Neen, dan verwondert hij zich nog meer en zegt dat hij God alleen maar heeft kunnen vinden, omdat hij al door God gevonden was.
We kunnen daarom maar beter duidelijk zijn. Bij geloof en wetenschap gaat het om twee heel verschillende benaderingen van dezelfde werkelijkheid, namelijk die van de mens. Daarbuiten is er geen en als die er al zou zijn dan is die voor mij niet toegankelijk. Ik weet het dat zullen niet alle gelovigen met me mee zeggen, maar ik zeg het wel.”
Einde citaat… maar click op zijn naam en lees gerust het gehele artikel over geloof en wetenschap want er spreekt volgens mij een verstandig mens!

Wetenschap en Religie hebben een ander DenkModel
Elk acteert dus vanuit een ander denkmodel en kent/verdedigt van daaruit een eigen ‘werkelijkheid’. De denkmodellen zijn grotendeels complementair en ik ken geen geaccepteerde bewijsgrond waarop ze elkaar op voorhand zouden mogen/kunnen uitsluiten. Interessante materie dus, die echter wel zorgt voor veel discussies, onbegrip, strijd en ontkenning. Spiritualisten en Rationalisten vechten om hun gelijk terwijl ze naast elkaar kunnen bestaan zolang ze zich maar niet buiten hun eigen competenties wagen (de kerk moet niet  op de stoel van de wetenschap gaan zitten en de wetenschap moet de religieuze stoel mijden. Elkaar wederzijds ontkennen is allerminst verstandig lijkt me). De wetenschap heeft geen hard bewijs om ‘een God’ te beamen of te ontkennen. Ze weet het domweg niet en mag er dus hooguit aan twijfelen en het niet aannemelijk vinden. Ook heeft ze geen antwoord op de ‘Waarom’ vragen, maar vindt die vragen op zich wel legitiem! Een filosofische beschouwing is de enige weg, maar ja, dat is natuurlijk geen onomstotelijk bewijs. Andersom geldt hetzelfde; de kerk die blijft beweren dat de platte aarde (als metafoor) het centrum is van het heelal en dat we de wetenschap niet moeten vertrouwen blijft ingehaald worden door diezelfde wetenschap. De gelovige ziet in het dagelijks leven toch ook dat de wetenschap gewoon haar werk doet (ziende blind in de orthodoxe wereld?). De aarde is niet plat én niet het middelpunt van het heelal, de radio werkt en de GPS (relativiteit) is ook heel handig… We gebruiken dagelijks de resultaten van wetenschap en varen er blind op (vliegtuigen doen dat letterlijk in de wolken). Ook de opmerking: ‘wetenschap is ook maar een mening’ is zeer onverstandig omdat hiervoor ons dagelijkse leven continue bewijzen aandraagt dat ze juist niét ‘ook maar een mening’ is. Energie verspillen aan onhoudbare standpunten dus (Sisyphos, voor de liefhebber). Religie zou discussies vanuit de ‘hoe’-vragen (het niet kunnen verklaren) moeten mijden want de historie leert dat juist daar de wetenschap de religieuze overtuigingen steeds weer ontkracht. Er is voor de religie toch genoeg over om haar maatschappelijke toegevoegde waarde te tonen? Waarom doét ze dat dan niet?

Voortschrijdend inzicht:
De natuurwetenschapper heeft één maatgevend kenmerk in alle discussies. Hij/zij weet dat ie niét alles weet en op sommige vragen waarschijnlijk zelfs nooit een antwoord zal vinden! Daar waar ie denkt te weten hoe iets in elkaar steekt, is ie zich er altijd van bewust dat voortschrijdend onderzoek zijn ‘waarheid’ later nog zal nuanceren of zelfs ontkennen! Een wetenschapper poogt namelijk altijd kritisch te zijn, zelfs op zijn eigen conclusies. Het feit dat Roger Penrose (groot wetenschapper) nu bijvoorbeeld beweert dat de Big Bang theorie niét klopt wordt dus niet als een ‘bedreiging’ gezien door wetenschappers, maar juist als een verrijking van die wetenschap zelf! Nieuwe inzichten/theorieën en nieuwe feiten brengen namelijk vooruitgang in onze kennis. Falsificatie van een theorie is de motor om tot de volgende stap te komen. Ze is dus niet statisch, maar juist gebaat bij nieuwe inzichten. De wetenschap méldt haar onzekerheden/vermoedens terwijl de religie meent het op voorhand allemaal al zeker te weten. Daarmee ondergraven ze hun geloofwaardigheid op voorhand.. Dat voelt niet alleen heel slecht voor de rationele mens, maar het verleden bevestigt dit religieuze onvermogen keer op keer.

Waarde van wetenschap:
De wetenschap vertegenwoordigt de beste ‘waarheid’ die we op een bepaald moment kunnen aantonen en dat alles staat haaks op dogmatiek. Daar leidt kritiek eerder tot het nóg hardnekkiger verdedigen, want vermeend gezichtsverlies is ongewenst en aanpassing van ‘het woord’ is natuurlijk onmogelijk. Een dogmatisch predikant heeft dus bij elk nieuw inzicht een ‘uitdaging’. Dat zelfde geldt natuurlijk ook voor de religieuze natuurwetenschapper. Zijn inzichten/bewijzen kunnen strijdig zijn met zijn religieuze kaders. Ze vormen twee separate werelden. Er ontstaat een soort schizofrene situatie waarin, afhankelijk van de context, de ene óf de andere waarheid geldt. Ze worden dus niet rationeel tegen elkaar ‘gewogen’ maar houden elk hun waarde, afhankelijk van de situatie.

Misbruik van wetenschappelijke vooruitgang:
Veelvuldig wordt een nieuwe stap in de wetenschap door voorgangers misbruikt om het wetenschappelijk ongelijk van de voorgaande stap uit te vergroten en dan op dit punt te benadrukken dat God dus tóch… enz. Dit zegt natuurlijk meer over de naïviteit (en dan zeg ik het netjes) van die predikant dan over de kwaliteit en betrouwbaarheid van wetenschap. Een discussie over zwaartekracht tussen een gelovige en niet gelovige. Let vooral ook op de  retoriek van de gelovige. Ook in veel z.g. ‘Bijbelstudies’ kom je dit soort misbruik tegen. Er worden controversiële onderwerpen (zogenaamd wetenschappelijk onderbouwd) naar de gewenste religieuze ‘waarheid’ getrokken. Dat is niet alleen heel dom van die predikant/auteur, maar hij/zij is daarmee ook schadelijk voor de gemeenschap want het is opzettelijke misleiding. De predikant is slechts op zoek naar alles wat kan helpen om z’n eigen gelijk te halen en daarmee schiet ie tekort in zijn verantwoordelijkheid naar zijn gemeenschap.

Wringen van Wetenschap en Religie is niet nodig:
In hun kern toont wetenschap toont aan wat de religie niet kan aantonen (voorspellende waarde en aannemelijkheid) en religie maakt keuzes die wetenschap niet kan ontkennen. Ze hebben wederzijds dus geen valide fundament om elkaar te ontkennen. Ik zou zeggen “Blijf elk op je eigen terrein, daar heb je de minste problemen en wellicht de grootste toegevoegde waarde!” Begrijpen doen ze elkaar dus niet altijd zomaar omdat de denkmodellen nauwelijks overlap kennen. Misschien moet er voor het ‘complete plaatje’ zelfs nog een derde (filosofisch?), vierde (kwantummechanisch?) of zelfs vijfde (holistisch?) denkmodel bij… We weten het eenvoudigweg niet want niemand kent het complete plaatje! Je zou, om een oordeel te kunnen vellen over één of meer denkmodellen echter wél het compléte plaatje moeten kennen en dat is mensen niet gegeven. Eenieder mag, vanuit z’n eigen bewuste beperking natuurlijk wél een onderbouwde mening geven in de discussies, maar daarmee dus niet de ander veroordelen.

 

2 Religie

Ook nu nog ontstaan er ‘religies’ maar de meeste zijn het resultaat van de uitleg die mensen gaven aan oude geschriften. Die uitleg leidde tot ankerpunten voor clustering van gelijk-gelovigen. Ze verkondigden hun mening en deden de benodigde marketing om tot grotere gemeenschappen te komen. Van belang lijkt op dit vlak het besef dat het fundament onder een religie zeer uiteenlopend kan zijn en gebaseerd is op individuele (al of niet geconsolideerde) meningen van mensen en niet op toetsbare feiten. Het besef dat hierbij de beste redenaars de meeste zieltjes winnen, moet toch tot begrip voor andersdenkenden kunnen leiden, want er zijn velen die aan deze kwalificatie voldoen en die denken niet allemaal hetzelfde.
Er is ook niet een God die je even op de vingers tikt als iemand hierin een foutieve aanname doet… Ik kan het niet mooier maken… Hoe goed het boek ook is, je kunt er heel veel waardering voor hebben en het tientallen keren bestudeerd hebben… of het ongezien bekritiseren, jouw interpretatie blijft feilbaar en mag niet zomaar de ‘heilige norm’ zijn voor de rest van de wereld. Niet gelovigen hebben trouwens het grondrecht om hun eigen leven te leiden en niet achter jouw ‘feiten’ aan te lopen. De diversiteit aan religies bewijst vooral dat de geschriften die de basis vormen voor religies (zowel Tenach, Koran als Bijbel) voor vele interpretaties bruikbaar zijn en dat zou toch tot enige terughoudendheid bij de aanhangers van een bepaalde religie moeten leiden. Helaas… Nu nog wordt door sommigen (zelfs binnen onze regering) de evolutie bestreden en verbannen uit het lokale onderwijs (ontkenning van wetenschap). Veelal blijken dit soort standpunten het gevolg van onwetendheid, de gelovige wordt niet gestimuleerd om zich hierover eens in te lezen, nee, de wetenschap heeft het fout en de dominee weet hoe het zit… Dit is een mooi voorbeeld hoe retoriek van een gelovige probeert het bestaan van Adam en Eva aan te tonen tegenover een Atheïst. Hij noemt wetenschap ook Atheïstisch en heeft domweg geluk dat deze niet voldoende kennis heeft om de redenering te pareren en de gelovige put daar z’n gelijk uit. Een onwetende ziet hierin dus het bewijs van de correctheid van het bestaan van Adam en Eva. De praktijk van vele eeuwen leert echter anders! Situaties in het verleden (vermeende ‘wonderen’ die door de natuurkunde zijn achterhaald) hebben dus geen enkel leereffect gehad. Het zich aanmeten van kennis of recht vanuit een religie blijkt niet gegrond, maar dat dringt niet echt door bij de leiding. Slechts een enkeling (b.v. Dan Barker) trekt z’n conclusies. Het zijn politieke en egoïstische machtsbolwerken geworden en ze handelen vanuit de routine van alledag binnen de ‘veilige’ conservatieve kaders van de binnen de groep geldende regels… lijkt de meest veilige weg. Willen diénen heeft plaats gemaakt voor willen héérsen. Dat zijn de extreme situaties waarin religie maatschappelijk meer kwaad doet dan goed en daar maakt eigenlijk alleen de ‘voorganger’ zich schuldig aan.

Een religie aanhangen geeft verantwoordelijkheid naar anderen toe
Het fenomeen religie is door haar grote maatschappelijke invloed wel een belangrijk onderwerp. Keuzes hierin zouden bij iedereen dus eigenlijk een serieuze en persoonlijke afweging verdienen. Je mag je niet permitteren om zomaar met ’n stroming mee te deinen zonder enige overweging en relativering van de aan ten grondslag liggende gedachten. Je accepteert daarmee ook dat alle rationele afwegingen in maatschappelijke situaties, leiden onder deze ‘doctrine’. Helaas geeft de sociale context deze ruimte vaak niet (Biblebelt) en mensen hebben ook niet allemaal de kracht, kwaliteit of ambitie om hun eigen keuzes hierin te maken en te verdedigen. Het argument “Omdat ík dat geloof” is voorbehouden aan kritiekloze volgers en dat is volgens mij de meerderheid. Als je op een zondagmiddag in de Biblebelt fietst en de kerkklokken luiden, dan snap je onmiddellijk wat er gebeurt. In “The Time Machine” van H.G. Wells uit 1960 laten de Morlocks (onderaardse beschaving) op gezette tijden een sirene loeien en daarop lopen vervolgens alle bovengrondse bewoners ouder dan xx, slaafs naar een grot totdat de sirene weer zwijgt. Dat ‘moet’ is hen van jongs af aan verteld, dus dat doen ze… zonder enige discussie. De mensen die de grot binnengaan komen nooit meer terug (kannibalisme). Toch is deze actie voor hen geen aanleiding tot ongenoegen. Zo ‘IS’ hun wereld nu eenmaal…

Religieuze uitingen
Opmerkingen op borden op de Veluwe met een opschrift als “Jezus Leeft!” komen zeker niet van grote intellecten, dat is duidelijk. Ik ervaar ze als uitermate dom en bewust provocerend voor andersdenkenden. Waarom zou je dat doen? Het heeft hooguit een averechts effect! Ik kwam laatst op een bruggetje over een autoweg een houten bord tegen met ook zo’n geloofsuitlating en op de achterkant (die ik kon lezen toen ik er langs fietste) stond: “Wie dit bort weghaald zal branden in de hel” (inclusief de taalvouten!). Laat je (als andersdenkende) dan ook maar niet verleiden tot reacties op dit soort teksten naar de bedenker want de maker heeft blijkbaar niet de hersens (en zijn omgeving niet de moed) om hier iets mee te kunnen doen. Ik vind dat je dat soort uitingen (oneliners) over geloofsaanhang, politieke kleur of andere ‘maatschappelijke hokjes’ zo veel mogelijk zou moeten proberen te vermijden (dus liever ook geen keppeltjes, grote baarden, kruisjes, hakenkruizen, sluiers). Met het nadrukkelijk profileren van je ‘hokje’ zet je je toch af tegen andersdenkenden en dat helpt nergens bij. Deze grootste schreeuwers uit ‘de kudde’ hebben de sterkste behoefte aan goede leiding (dus voorganger WEES DIE LEIDER en maak jouw ‘kudde’ duidelijk dat zo’n bord uit ‘de wei’ gehaald moet worden in je eigen belang). Je begrijpt dat dit bord ook een metafoor is voor alle andere uitingen en beperkingen (b.v. breeduit over straat lopend naar de kerk en daarmee verkeer blokkerend) die je vanuit de overtuiging van je eigen gelijk aan anderen oplegt. Het staat je vrij om iets te geloven en je als geloofsgenoten onderling te organiseren, maar je wilt ook graag dat de maatschappij deze vrijheden respecteert en er niet aan tornt. Probeer dan ook niet anderen de maat te nemen naar jouw beeld en toon respect naar diegenen die andere overtuigingen zijn toegedaan.

Vloeken is aangeleerd en andere oneliners
Ik kan best begrijpen dat gelovige mensen vloeken als kwetsend ervaren, maar geloof is toch ook aangeleerd? Niemand wordt met een geloof geboren! Waarom toch dit soort, in mijn ogen uitermate domme, uitingen. Ook de opmerking van de gelovige naar de ongelovige “Ik zal voor je bidden!” is een regelrechte belediging, want daarmee stelt de gelovige zich toch boven de ander. Wat schieten wij op met dit soort onzinnige uitlatingen? Word niet zelf de agressor!

Missie
Alle geloofsrichtingen hadden vroeger de ‘missie’ om hun kudde te vergroten… In onze huidige maatschappij is dat inmiddels geen primaire ambitie meer denk ik, maar in andere culturen nog wel (de extremistische Islamitische dreiging is er volop). Ik ben nog opgevoed (1954) met het standpunt dat het Katholicisme de enige ware geloofsrichting was. Katholiek en Protestant was als water en vuur en ongelovigen waren (zielige) heidenen die nog bekeerd moesten worden… Ik weet nog dat ik dat als kind op de lagere school al heel raar vond. Waren die anderen dan allemaal dom of gek? Op m’n tiende heb ik hierover wel eens vragen gesteld en ik ben toen zelfs twee of drie keren meegegaan met een protestants vriendje naar ‘catechisatie’ maar ik kon er niet echt wat mee. Op m’n twaalfde, een korte (3 maanden) vlucht naar het kleinseminarie (als oudste in een gezin van 7 kinderen) wist ik het zeker… Einde seminarie (mishandeling en misbruik!) en op m’n dertiende einde geloof (voor mij tenminste)! (zie ook blogje 18). Dat vond ik wel lastig als kind in een katholiek gezin met een zeer gelovige moeder (pa vond het allemaal wel best) en liefde voor kerkmuziek, maar voor mij waren de randjes er af en ‘het respect voor de leiders op voorhand’, verdwenen. Achteraf ervaar ik de strijd van toen tussen Protestant en Katholiek als uitermate dom en slechts aangewakkerd door het religieuze management. De een verketterde de ander op basis van… tja… op basis van wat eigenlijk? De wederzijdse ontnuchtering van de jaren daarna gun ik iedereen…

 

3 Kerkorganisatie (en machtswellust)

De kerk-organisatie vervult veelal een zeer zinvolle functie binnen de geloofsgroep, namelijk die van een onderlinge wederzijdse verantwoordelijkheid. Dat is kostbaar! Vooral in deze tijd waarin we soms onze eigen buren niet meer kennen en iemand rustig vier weken dood in het appartement kan liggen, is zo’n organisatie een ankerpunt voor veel mensen. Het is op zich dus heel logisch om zo’n organisatie te bevolken met lokale betrokkenen. Vanuit het doel ‘zorgzaam voor elkaar’ is dat alleen maar positief. De andere kant van het verhaal is echter dat sommige, zichzelf overschattende, kerkleiders als dictator hun ‘club’ menen te moeten regeren en daarmee het succes van de lokale organisatie niet te meten aan de sociale toegevoegde waarde maar aan de mate waarin hun eigen doelen/belangen worden gediend. Een kerkenraad als slaaf van de heersende dominee… of de Pastoor die dicteert hoe een kerk zich moet opstellen. Ze komen zelfs ongewenst je privéleven binnendringen. Het betreft dus niet alleen de Biblebelt-dominees die het allemaal ‘weten’, maar ook de katholieke kerk (die ken ik het best) had/heeft hier veel last van. De pastoor die vroeger langskwam als er niet snel genoeg kinderen werden geboren… Ook Kardinaal Eijk presenteert zich graag als de ‘hoeder van de waarheid’ hetgeen gezien het voorgaande, dus duidt op een grove zelfoverschatting. Waar haalt ie het lef vandaan om zo’n arrogante uitspraak te doen? Ach, ‘onbewust onbekwaam’ heeft nooit een probleem… en een narcist heeft altijd gelijk… en ja, ik kan me hier dus wel écht boos over maken. Hen zou ik graag meegeven: “Als je nog een beetje intelligente achterban wilt behouden in jouw kerk, zorg dan dat je de leider bent die dat verdient en jaag ze niet met de ene na andere dommigheid of misstand je kerk uit! Je kunt zoveel goeds doen voor de gemeenschap, doé dat dan ook!” maar ja, zij nemen dit nooit ter harte denk ik dus ik houd er over op. Iets soortgelijks geldt voor die dominees die een gemeenschap zo bestieren dat homo’s zich niet veilig voelen en andersdenkenden aan de kant worden gezet (een niet gelovige kan b.v. geen brood kopen bij de bakker). Ik vind er wat van… Is het te veel gevraagd als ik zeg dat je toch op z’n minst eens moet nadenken of je ‘je naaste’ wel goed behandelt?

 

4 Maatschappelijke impact

Interessante materie dus, die echter wel zorgt voor veel discussies, onbegrip, strijd en ontkenning. Spiritualisten en Rationalisten vechten om hun gelijk terwijl ze naast elkaar kunnen bestaan zolang ze zich maar niet buiten hun eigen competenties wagen (de kerk die op de stoel van de wetenschap gaat zitten of de wetenschap die op de spirituele stoel gaat zitten of die elkaar wederzijds zelfs ontkennen). Zonde dus, van al die verspilde energie… (Sisyphos, voor de liefhebber). Ik kan me een zinniger tijdsbesteding voorstellen want er is geen winnaar!

Scheiding kerk en staat
Wij hebben in Nederland een grondwet die de scheiding bepleit van Kerk en Staat, alsmede de principiële gelijkheid van mensen, gelovig en niet gelovig. De grondwet is echter geen echte wet waar de rechter op kan toetsen. Het is een basisgedachte van waaruit de overige wetten worden geschreven. Als we de politieke kanjers aan het roer hebben zoals een ontwikkeld land verdient, dan zou je toch verwachten dat ze in staat zijn om tenminste de scheiding van religie politiek ook echt te bewerkstelligen! Misschien is een primaire reactie “Waarom zo moeilijk doen?”

Waarom?
Elke religie beperkt vrijheden (denk/handelingsruimte) van zowel de religieuzen als de andersdenkenden. In een land als Nederland kan het niet zo zijn dat de generieke leiding ondergeschikt is aan één religie? Aan meerdere religies tegelijk is ook niet mogelijk omdat ze strijdigheden kennen. Moet bijvoorbeeld straks, afhankelijk van de ontwikkeling van onze samenleving, de Islamiet ook de gelegenheid krijgen om binnen ons land de vrouwen weer, ongeschoold en gesluierd over straat te laten gaan? Besef dat de Islam zich bijvoorbeeld helemaal niet kan vinden in een democratie of seculiere staat! Hoe clement je ook bent, ze is een gevaar voor onze huidige samenleving. Of, dichter bij huis, de orthodoxe overtuigingen in de biblebelt. Mag een religieuze overtuiging ons verwijderen van de wetenschappelijke inzichten (religieuze redenen voor ontkenning van evolutie e.d.)? Moeten we dan terug naar de ‘platte aarde’? Een democratie, waarin geloofsovertuiging een rol mag spelen, zou dit in principe mogelijk maken en dat lijkt me een fundamenteel fout uitgangspunt. Moeten we het ook niet zó inrichten dat mensenrechten altijd boven (vrije) religie geplaatst worden en daar ook scherp op acteren, zowel door overheid als als burger? Daarmee hebben we dan tegelijkertijd de ontkende homo-haat in de Biblebelt als strafbaar fenomeen geduid. Ik hoor nu een enkeling zeggen: “Maar die mensenrechten stáán al boven religie!” Hen zou ik graag melden dat de orthodoxe gemeenschappen in ons land die ontwikkeling (net als heel veel andere ontwikkelingen trouwens) blijkbaar nog steeds gemist hebben en dat de overheid (de lokale burgemeester) er zeker nog niet scherp op acteert! Dat acteren hoeft geen brute provocatie te zijn, maar nu doen we (politiek) helemaal niets en dat vind ik gevaarlijk.

Theïsten en Atheïsten…
Atheïsten (A-Theos = Zonder God) zijn er in vele gradaties en richtingen… Ze hebben één ding gemeen, namelijk het begrip omvat vrijwel altijd de afwezigheid van geloof in een of meer goden. De overtuiging van sommige Atheïsten “Er is geen God” c.q. “Er is geen hogere macht” acht ik van hetzelfde kaliber als een geloofsovertuiging. Het is namelijk ook een aanname waarvoor hard bewijs ontbreekt. Ik weet dat hierover door filosofen  artikelen zijn geschreven waarin toch een poging wordt gedaan om deze uitspraak te rechtvaardigen, maar de woordspelletjes die hier aan ten grondslag liggen vind ik van een discutabel niveau. Waarom is het niet kunnen aantonen van een God een vrijwaring voor de Atheïst om het bewijs van niet bestaan te behoeven aan te tonen (filosofische stroming)? Dat vind ik wel heel gemakkelijk. Van een waterdicht bewijs is geen enkele sprake want dat is niet aan de filosofie, dus houd je mond!

Er is wel een tendens dat wetenschappers meer en meer alle vormen van goden en religies ontkennen en menen daar ook goede argumenten voor te hebben. maar ook dat is nog geen hard bewijs. Sam Harris (Stanford Univ.), een filosoof die zowel oosterse als westerse religies bestudeerde en daarnaast als neurowetenschapper het brein bestudeert als bron van geloof, schreef een boek getiteld ‘The end of Faith (religion, terror, and the future of Reason)” Hier de link van zijn toespraak (60 min. en 30 min. discussie) University Synagoge, Irvine California. Ik wil dit verhaal graag iedereen aanraden, gelovig of niet gelovig, omdat het je vooral achtergrondinformatie biedt en daarmee stellingnames nuanceert. Kortom, je wordt er wijzer van volgens mij en die kans mag je toch niet laten lopen…

Media-uitingen
Op internet verschijnen veel filmpjes waarin Atheïsten en Theïsten met elkaar pittige rationele discussies hebben over het bestaan van een God (leuk en leerzaam om te zien, er zijn er vele op bijvoorbeeld Tiktok). Ik vind het vreemd dat slimme mensen uit beide hoeken een poging doen om het bestaan van een God vanuit de ratio te bewijzen of te ontkrachten. De ratio is een denkmodel dat niet past bij religie (Wursten), dus het is niet verstandig, dunkt me, om op dit punt deze weg te bewandelen en vervolgens op basis van die ratio (of domweg debaters-kwaliteiten) je triomf te vieren… Maar, wie ben ik… Een keihard bewijs, zoals in de wiskunde, gaat voor beide insteken nooit lukken (hetgeen trouwens, buiten de wiskunde, voor vrijwel alle wetenschappen geldt!). Je gelijk proberen te halen op zo’n vraag vanuit de pure ratio, is van beide kanten dus strijden met de verkeerde ‘wapens’. Er bestaat ook nog zoiets als ‘juridisch bewijs’ oftewel aannemelijkheid op basis van redelijke en plausibele argumenten (ratio is dus wel aanwezig in de vorm van plausibele redenering). Die leveren echter wel minder zekerheid dan empirische bewijzen. De aannemelijkheid uitspreken (zoals jij dat zelf voelt, al of niet beargumenteerd) is dus het maximaal haalbare, (Stephen Hawking deed dit voortreffelijk in zijn antwoord op de vraag of er een God bestaat).

Vrijwel alle (meestal verhitte) discussies worden veroorzaakt door pretentieuze stellingnames van orthodoxe of extremistische predikanten die soms zelfs de wetenschap ontkennen omdat ze hen niet past. Mensen dus, die zichzelf heel slim vinden maar daarin, na enig nadenken, meestal alleen staan. Aanleiding is vaak de poging hiermee ‘zieltjes te winnen’ of hun religieuze gemeenschap ‘onder de duim te houden’ (niet dienen maar heersen). Dat lukt natuurlijk alleen bij de onwetenden in onze samenleving, tenzij er ook nog grote sociale druk heerst door een gesloten gemeenschap (dorpjes op de Veluwe).

De kanttekening dat geloof iets persoonlijks is waar buitenstaanders niets mee hoeven is een goed verdedigbaar uitgangspunt. Het is daarmee dus niet ook de norm voor anderen. Datzelfde geldt voor on-geloof natuurlijk! Je mag er over schrijven, je mag er over redeneren en wat van vinden… allemaal prima… maar niet veroordelen omdat jij denkt te kunnen bewijzen dat het allemaal niet bestaat. Daarmee ga je volgens mij net een stap te ver en verlies je de dialoog, want religieuzen zijn nét zo fel in hun overtuiging dat zij het allemaal beter weten dan al die anderen. Niet veroordelen is volgens mij de enige manier om samen, zónder strijd, verder te kunnen.Oordelen over anderen omdat ze zich niet aan jouw dogma’s (Voorganger of Atheïst) houden is niet fair want dat is hun goed recht. Nogmaals: Je wilt toch ook niet dat ze jou veroordelen omdat je je niet aan hún dogma’s houdt?  Dogmatisch omgaan met hetgeen een kerkleider roept is dus geen trouw of respect, maar niets minder dan kuddegedrag (niet nadenkend met de meute meelopen) en je mag ook daarop dus best kritisch op jezelf zijn. ‘De Heer’ heeft je per slot van rekening ook hersens gegeven om zélf na te denken en niet om dat juist niét te doen! De kerkleider die meent dat dit juist de essentie is van het geloof en dat je die kritische houding om die reden niet mag hebben op dit punt, vind ik een misleider! Hij of zij misbruikt de onwetende, labielere of zwakkere van geest om de eigen denkbeelden kracht bij te zetten. Geestelijk misbruik!

Inenten?
Wat ons lichaam zelf (fysiek) kan oplossen verdient de voorkeur, lijkt me als leek. Je doet je eigen afweersysteem geen goed als je overal spuiten voor krijgt is namelijk ook de overtuiging van de deskundigen. Dat neemt niet weg dat er argumenten kunnen zijn waarin andere keuzes gemaakt worden. Denk aan het voorkomen van onnodig (over)lijden of voorkomen van  epidemieën, et cetera. Daar ligt een bredere maatschappelijke afweging aan ten grondslag met als doel de persoon of samenleving te dienen met goed verdedigbare wetenschappelijke argumenten. Hier wordt de ratio vertegenwoordigd door de medische wetenschap. Een kerkleider die vanuit zijn religie denkt te moeten voorkomen dat kinderen worden ingeënt eigent zich veel te veel ‘wijsheid’ en zeggenschap toe. Het argument dat je door in te enten op de stoel van God gaat zitten (las het vanmorgen toevallig wederom eens in de krant) is een standpunt dat in zichzelf strijdig is. Als een iets te grote groep niet wordt ingeënt dan heeft dit aantoonbaar desastreuze gevolgen voor de gehele samenleving en dus niet alleen voor de niet ingeënte personen! Je brengt bewust een hele gemeenschap in gevaar en gaat daarmee dus ook op de stoel van jouw God zitten! Inent-weigering kan door diezelfde God dus ook als een misdaad aan de gemeenschap worden aangemerkt! Jouw God heeft je namelijk ook een stel hersens meegegeven om zelf na te denken hoe we elkaar in ons bestaan kunnen helpen om de samenleving te verbeteren c.q. veiliger te maken. Daar hoort inenten volgens de huidige stand van de wetenschap (de enige verifieerbare kennis over causale verbanden hieromtrent die we echt hebben) ook bij. Het ontkennen van de wetenschap is, zoals voornoemd, niet aan de religie!

Mijn beeld rondom geloof, religie en maatschappelijke functie…

N.B. De dogmatisch evangelist (b.v. de Biblebelt predikant) die met de bijbel in de hand zegt ruimdenkend te zijn en open te staan voor gesprek, moet je met een grote korrel zout nemen want dat is een contradictio in terminis. Hij is in dezen zeker géén goede gesprekspartner omdat verbreding van inzicht voor hem/haar bedreigend is. Ruimdenkendheid past niet bij dogmatiek. Hij is hooguit bereid om nogmaals te pogen jou van zíjn gelijk te overtuigen en pakt er de bijbelpassages bij die in de oudheid wellicht zinvol waren, maar al lang niet meer passen bij huidige samenleving. Hier is dus het ‘heersen vanuit de bijbel’ belangrijker dan het dienen van de samenleving. Ik vind het heel gevaarlijke elementen in onze samenleving die dat ‘heersen’ als uitgangspunt hebben want dat recht (en die wijsheid) hebben ze helemaal niet! Enige bescheidenheid zou hen beter passen, maar ja… een narcist laat zich niet sturen. Sommigen hebben die stap echter wel gemaakt en die verdienen respect…

Mijn eigen overtuiging is natuurlijk geen enkele maat voor anderen, maar ik kan wel mijn argumentatie en persoonlijke conclusies met u delen. Ik heb als organist/dirigent veel met religie en kerk te maken gehad, maar ik weet nog dat ik op mijn dertiende inhoudelijk ben afgehaakt omdat ik het heel vreemd vond dat bijvoorbeeld de katholieken het allemaal beter wisten. Al die anderen zouden niet in de hemel komen. Die overtuiging gecombineerd met het ongedoopte kindje dat onder de heg moest worden begraven (mocht niet in gewijde grond) en de pastoor thuis kwam melden dat hij vond dat er weer een kindje bij moest komen (persoonlijk meegemaakt) terwijl misbruik werd doodgezwegen, waren voor mij redenen om niet alleen het katholieke, maar eigenlijk álle religies die het ‘zeker weten’ de rug toe te keren.

Religies ervaar ik als ‘gekaderd worden in het gedachtengoed van iemand die het ook niet weet’ en daaraan heb ik geen behoefte. Voor mij is de onbewijsbaarheid van wel of geen God niet van invloed op mijn leven. Ik heb het tot nu toe niet gemist en ik voel geen behoefte hierin verandering aan te brengen. Liefde, Reflectie en Bezinning, Moraal en dergelijke zijn echt niet het gevolg van religie (al helemaal niet als je de geschiedenis bekijkt). Dat kan ook prima (en soms zelfs beter) zonder bijbel of religie. In mijn eigen overweging concludeer ik dat het bestaan van een God mij zeer onaannemelijk lijkt, niet alleen rationeel maar ook filosofisch. Mijn overtuiging (als bèta dus) is dat ik te weinig hersencellen heb om hierin de wijsheid te mogen vertegenwoordigen, maar dat de hersencellen die ik wél heb, geen aanleiding geven om ergens een God of Religie achter te zoeken. Dát kan niemand me kwalijk nemen, zelfs een God niet, want hij zou me dan toch gemaakt hebben! Ik kan me dus geen enkel argument voorstellen dat tot consequenties van welke aard dan ook zou moeten leiden! Natuurlijk is er bij mij wel de verwondering en nieuwsgierigheid naar de oorzaak van ons bestaan… en het ‘Waarom’, maar ik zal daar nooit achter komen, ook niet nadat ik gestorven ben. Ik voel me een vergankelijk onderdeeltje in een mysterieus en onbevattelijk proces. Desondanks gun ik iedereen graag een éigen insteek zolang ie daarmee de andersdenkenden niet tekort doet… Daarmee veroordeel ik dus wél al die predikanten die ‘heersen’ de grote (o.a. Biblebelt) ego’s, want zij doen hun omgeving meer kwaad dan goed en de waarheid moet natuurlijk wel gewoon gezegd kunnen worden. Ik wil verder eenieder graag in z’n waarde laten en probeer ook de gelovige recht te doen. Ik heb echter wel, net als zij, ook het recht om mijn verhaal te doen.

Ik besef dat al het bovenstaande heel erg is geschreven vanuit mijn analytische achtergrond en tégen de orthodoxe belijdenis van welke religie dan ook. Spiritualiteit is zinvol voor veel mensen en ze verdienen die ruimte binnen de voornoemde kaders en dat kan ook prima zónder religie. Hoewel het zeker niet mijn bedoeling is geweest ’te kwetsen’ ben ik er waarschijnlijk ook niet geheel aan ontkomen, maar het is een moeilijke grens die voor iedereen weer kan anders liggen, dus ik laat het er maar bij. Ik merk wel dat ik in mijn zoektocht meer en meer het gevaar van religie en in het bijzonder de orthodoxe (Biblebelt e.d.) insteek ben gaan zien en dat gevaar wordt in onze moderne maatschappij met alle media alleen maar groter. Ik snap dus alle pogingen van A-Theïsten om Religie onderuit te halen en ik zie er ook het nut van in, maar blijf zelf toch graag Agnost omdat ik A-Theïsme als standpunt net zo onbewijsbaar (en dus onverdedigbaar) vind. Je mag daar dus ook geen recht aan mag ontlenen, want dan doe je precies hetzelfde als je de gelovige verwijt. Het grootste verwijt dat ik elke religie maak is dat je een deel van je denkruimte opgeeft.

De moeite van het lezen meer dan waard denk ik… Religies en oorlogen En de discussies over Religie en Maatschappij in de USA waar 90% van e mensen min of meer gelovig is.

Met ‘menselijke’ groet aan allen die wel of niet geloven…

Hoop op wijsheid voor allen die het zeker menen te weten…

Jeroen Teelen

2018

N.B.
Een nadere verkenning rondom de maatschappelijke impact van religie najaar 2024 leverde de volgende blogs op:
Blog 76 Deel 1: Bewustwording en Relativering
Blog 77 Deel 2: Religie, Ratio, Maatschappelijke Pijnpunten
Blog 78 Deel 3: Acceptatie en Discussie
Blog 79 Deel 4: Mijn persoonlijke Conclusies (voor wat ze waard zijn natuurlijk)
Blog 80 Deel 5: Epiloog: Hoe te veranderen?

 

0405021 /2515

040522 / 3222